Interview

'Zonder ingrijpen sterft tijger uit'

Enorme winsten, lage pakkans: de illegale handel in beschermde wilde diersoorten is een bloeiende sector. Criminoloog Daan van Uhm nam een 'walk on the wild side'.

Ben van Raaij
Een Chinese arts sorteert traditionele Chinese medicijnen in een apotheek in Peking Beeld epa
Een Chinese arts sorteert traditionele Chinese medicijnen in een apotheek in PekingBeeld epa

Wie zei er dat promotieonderzoek saai was? In Dagestan, Rusland, werd Daan van Uhm door de plaatselijke maffia geprest om een lijntje voor illegale kaviaar naar Nederland op te zetten. En in Yunnan, China, maakte een knokploeg hem in een achterafsteegje duidelijk dat vragen over de handel in neushoornhoorn niet werden gewaardeerd.

Niettemin promoveert de 32-jarige criminoloog vandaag aan de Universiteit Utrecht op de eerste serieuze studie naar wildlife crime. Van Uhm begon eraan uit verbijstering dat deze vorm van misdaad, een booming business die hele soorten naar de afgrond drijft en waarmee exorbitante winsten worden gemaakt (neushoornhoorn is zijn gewicht waard in goud), zo weinig opsporingsprioriteit kent en zo mild wordt bestraft.

Wildlife crime gedijt door perverse prikkels. Bedreigde soorten worden op de zwarte markt meer waard naarmate ze schaarser zijn, zegt Van Uhm. Er zijn minder dan 3.000 tijgers in het wild en toch worden in landen als India jaarlijks exemplaren gestroopt en naar China gesmokkeld om 'tijgerwijn' van te maken. 'Als we niks doen, kunnen we tijgers en andere iconische soorten binnenkort alleen nog opgezet of in dierentuinen zien.'

Van Uhm analyseerde cijfers van tien jaar inbeslagnames binnen de Europese Unie. Vervolgens deed hij antropologisch veldonderzoek naar drie zwarte markten: kaviaar in Rusland, berberapen (huisdieren) in Marokko en dierlijke ingrediënten voor traditionele Chinese medicijnen in China, vooral neushoornhoorn, tijgerbot en schubdierschubben.

Een Bengaalse tijger in het Kaziranga National Park in India Beeld afp
Een Bengaalse tijger in het Kaziranga National Park in IndiaBeeld afp

U heeft stropers, smokkelaars en handelaren geïnterviewd. Wie zitten er achter de wildlife crime?

'Vroeger dacht men dat het vooral toeristen en opportunisten waren, maar het zijn professionele netwerken nu, op alle niveaus, van de stroperij tot de smokkel. Vergelijkbaar met de handel in wapens of drugs, waarmee ook vaak overlap te zien is.

'In de Gouden Driehoek in Birma is door de repressie van de opiumhandel de handel in wildlife toegenomen. Bendes die eerst in drugs deden, beheersen nu de wildlifehandel, zoals de smokkel van neushoornhoorn.

'De criminele netwerken werken vaak nauw samen met legale actoren, die gebruikmaken van mazen in de wet. En ze krijgen uiteraard steun van corrupte ambtenaren en politie.'

Waarom wilden uw informanten met u praten, zij het anoniem?

'Ik moest eerst hun vertrouwen winnen, maar mensen vertellen nu eenmaal graag over wat ze doen. En vaak ziet men de handel niet als crimineel, eerder als sjoemelen. Ik was bovendien een ongevaarlijke buitenstaander: men weet dat je weer vertrekt.'

Geheel ongevaarlijk was het niet.

'Natuurlijk waren er risico's. In China zijn journalisten opgepakt en hun data vernietigd. Ik heb dus overal op mijn telefoon en in mijn laptop in het Chinees boodschappen gezet dat ik geen criminele oogmerken had. Ik heb ook al mijn data op WeTransfer weggeschreven. Mijn vriendin downloadde ze dan in Nederland. Maar het bleef spannend. Ik werd gevolgd, ondervraagd en incidenteel bedreigd.'

Hoe gaat de handel in zijn werk?

'Wat je overal ziet, is een vermenging van illegale en legale handel, met een legaal bedrijf als dekmantel. Dat kan doordat de Cites-regels (de VN-conventie voor handel in bedreigde soorten) complex zijn. Je mag handelen zolang je het voortbestaan in het wild van een soort niet in gevaar brengt. Het is verleidelijk met vervalste papieren te doen of de beschermde dieren die je verhandelt gekweekt zijn.

'Veel bedrijven wassen op die manier contrabande wit. Zo ben ik in het zuiden van Rusland in een steurkwekerij geweest waar ze me maar drie levende steuren konden laten zien. En daarmee zouden ze dan in een jaar tijd een halve ton kaviaar hebben geproduceerd. Onzin natuurlijk.

'In China gaat het bij traditionele medicijnen niet anders. Lokale handelaren verkopen schubdierschubben als kankermedicijn aan staatsbedrijven en klinieken. Dat mag als de herkomst legaal is. Dus doen ze net of het gekweekte schubdieren zijn, of voorraad van vóór de regulering.'

Hoe kan het tij gekeerd worden?

'Met een cultuuromslag. We moeten ons bewust worden van de enorme schade die deze illegale handel toebrengt aan diersoorten en aan ecosystemen. Dat proces is trouwens al begonnen. De VN-Veiligheidsraad heeft het al als georganiseerde internationale criminaliteit gekwalificeerd.

'Het is ook de vraag of de Cites-regels nog volstaan in een wereld van globalisering en massa-extinctie. Het is tijd om naast genocide en misdaden tegen de menselijkheid ook ecocide uit te roepen tot een internationale misdaad tegen de vrede.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over