Zo legden wij de banden tussen artsen en medicijnenfabrikanten bloot

Datajournalist Remy Koens typte handmatig zoveel 'captcha-codes' in om te bewijzen dat hij geen computer is, dat Google dacht dat hij een computer was. Hij omzeilde de blokkade van het Transparantieregister Zorg door met zijn laptop van koffietent naar koffietent te gaan. Zo bracht De Volkskrant in een uitgebreide productie het krachtenspel tussen de farmaceutische industrie en medisch specialisten in kaart.

null Beeld Volkskrant
Beeld Volkskrant

Iedere patiënt kan in het transparantieregister opzoeken hoeveel geld zijn eigen dokter krijgt voor klussen voor de farmaceutische industrie. Maar veel meer is niet mogelijk. Het register heeft een blokkade ingebouwd: na het invullen van de naam, of de registratiecode van de arts, moet een captcha-code worden ingetikt, een vervormd rijtje letters of cijfers. Dat systeem moet voorkomen dat een computer met de gegevens aan de haal gaat.

De grote patronen in de geldstromen blijven daardoor verborgen. Op welke beroepsgroepen richten de farmaceuten zich het meest? Welke artsen verdienen het meeste geld bij in de farmaceutische industrie? Wie zijn daar de hoofdrolspelers en hoe denken deze artsen zelf over betaalde samenwerking met farmaceuten en gevaren van belangenverstrengeling? Om dit krachtenspel goed in kaart te brengen, kwam de Volkskrant onlangs met een uitgebreid overzicht.

Multimediale productie

Geneeskunde is big business, belangenverstrengeling ligt op de loer. In een multimediale productie legde De Volkskrant het krachtenspel bloot.

Daarvoor moesten alle artsen één voor één door het register worden gehaald. Om te achterhalen of het zinvol was om ons op die klus te storten, deed datajournalist Remy Koens begin april een steekproef met de bijklusgegevens over 2014. Hij schreef een computerprogramma, tikte een paar duizend captcha-codes in, en zette zo veel interessante gegevens op een rij dat we besloten om de bijverdiensten over 2015 te analyseren. Eind april werden die gegevens in het register gezet, begin mei gingen we van start. Omdat het meeste geld volgens het transparantieregister wordt bijverdiend door medisch specialisten, wilden we ons op die groep richten. De huisartsen, dierenartsen, apothekers en verpleegkundigen, die ook in het register staan, lieten we buiten beschouwing.

De namen van de specialisten vonden we op de zorgkaart, een initiatief van Patiëntenfederatie Nederland. De kaart, zo bleek bij navraag, biedt het meest complete overzicht van artsen in een bepaald vakgebied. Beroepsverenigingen beschikken ook over ledenlijsten maar die waren voor ons, op een uitzondering na, niet vrij toegankelijk. We selecteerden zestien specialismen, en kozen voor de beroepsgroepen van artsen die veel contact hebben met patiënten én medicijnen mogen voorschrijven. Bedrijfsartsen bijvoorbeeld maar ook verzekeringsartsen, sportartsen en pathologen leken ons minder interessant voor de farmaceutische industrie.

Multimediale productie

Geneeskunde is big business, belangenverstrengeling ligt op de loer. In een multimediale productie legde De Volkskrant het krachtenspel bloot.

Monnikenwerk betaalt zich uit

De eerste inventarisatie, na een maand codes tikken, bracht twee flinke problemen aan het licht. De zorgkaart bleek niet volledig, we misten te veel namen van artsen. En het namenzoeksysteem van het transparantieregister was niet waterdicht. Artsen van wie we zeker wisten dat ze geld kregen van de farmaceutische industrie stonden niet op naam in het register. Daarop besloten we een team studenten aan het werk te zetten. Zij speurden de websites van alle honderd ziekenhuizen af, en noteerden de namen van de specialisten die nog ontbraken. Daarna zochten ze wekenlang van alle medisch specialisten het registratienummer op in het zogeheten BIG-register. Enkele honderden artsen bleken lastig te traceren, bijvoorbeeld omdat ze in het BIG-register onder hun meisjesnaam staan vermeld of omdat hun naam in het register net even anders wordt gespeld (met een ij in plaats van een y bijvoorbeeld). Al die namen zochten we na, in sommige gevallen namen we contact op met betrokken artsen.

Zo ontstond een lijst van ruim dertienduizend BIG-nummers, die Koens handmatig door het transparantieregister haalde. Zijn monnikenwerk bleef niet onopgemerkt. Hij herhaalde zo vaak precies dezelfde handeling, en deed dat zo snel (eenmaal op stoom haalde hij 10 captcha-codes per minuut) dat Google, eigenaar van captcha, dacht dat er een computer aan het werk was. Zijn programma werd geblokkeerd, en pas toen hij Google een mail stuurde dat hij waarlijk een mens was en gewoon een efficiënt programma had geschreven, ging de blokkade eraf. Er kwam een tijdslot voor in de plaats. Na drie uur werden de captcha-codes onleesbaar en moest hij noodgedwongen stoppen. Hij omzeilde dat door met zijn laptop van coffeebar naar coffeebar te gaan, zodat hij steeds op een nieuw IP-adres verder kon werken.

null Beeld Volkskrant
Beeld Volkskrant

Van cijfers naar kleurrijke diagrammen

We wilden ook informatie hebben over de farma-banden van ziekenhuizen, patiëntenverenigingen en beroepsverenigingen. Die kunnen in het transparantieregister niet op naam worden opgezocht, maar alleen op Kamer van Koophandel-nummer. We maakten een lijst met nummers van driehonderd patiëntenverenigingen, zestig beroepsverenigingen en honderd ziekenhuizen. De ziekenhuizen ontvangen, zo werd al snel duidelijk, niet alleen geld op het Kamer van Koophandel-nummer van hun hoofdvestiging maar ook op onderliggende vestigingen. Koens schreef een programma waarmee hij via de website van de Kamer van Koophandel alle bedrijven en holdings op hetzelfde adres op een rij kon zetten. Daarna haalde hij opnieuw die vele honderden Kamer van Koophandel-nummers één voor één door het transparantieregister.

Begin augustus waren alle gegevens compleet. Collega Mirjam Leunissen, gespecialiseerd in datavisualisatie en infographics, bouwde een website waar alle ranglijsten op kwamen en onze artikelen een plek vonden. Daarnaast wist ze de brij aan data te vangen in kleurrijke diagrammen.

Representatieve resultaten

De cijfers die we presenteren zijn representatief voor de verschillende beroepsgroepen. We hebben het aantal artsen dat we hebben getraceerd (en in het transparantieregister hebben opgezocht) vergeleken met het aantal artsen dat volgens artsenorganisatie KNMG in Nederland geregistreerd staat. Daaruit blijkt dat we in bijna alle beroepsgroepen minstens driekwart van de artsen hebben gevonden met uitschieters boven de 90 procent.

We hebben het percentage betaalde artsen in iedere beroepsgroep berekend door uit te gaan van de KNMG-cijfers. Navraag leert ons dat niet alle geregistreerde specialisten nog werkzaam zijn in hun vakgebied, wat ons doet vermoeden dat de percentages betaalde specialisten in werkelijkheid hoger zijn. Alleen van de psychiaters konden we maar de helft traceren, waarschijnlijk omdat velen in een zelfstandige praktijk werken.

Van de 3814 zorgverleners die volgens het transparantieregister in 2015 financiële banden met de industrie, vonden wij er bijna tweederde (2360). De overige 1454 bijverdieners moeten worden gezocht onder de 20 duizend huisartsen, dierenartsen en apothekers. Of in de beroepsgroepen van de specialisten die wij niet hebben onderzocht. Het is ook mogelijk dat we in de beroepsgroepen die we wel hebben bestudeerd een enkele bijverdiener missen, omdat onze namenlijst niet helemaal compleet is.

Meer over