factcheckVaccintwijfel

YouTube-hit: de hoogleraar die coronavaccins fileert. Zes uitspraken beoordeeld

Al haast een miljoen keer werd het internetinterview bekeken: een ongekende hit, voor een Nederlands filmpje dat vaccinatie ter discussie stelt. De spreker is dan ook geen doorsnee ‘vaccinscepticus’, maar een parasitoloog met veertig jaar ervaring. Welke knuppel heeft Theo Schetters precies in het hoenderhok gegooid?

null Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V
Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V

De coronavaccins van Pfizer en Moderna? ‘Een groot experiment’.

Bijwerkingen? ‘De kans dat dit vreselijk misgaat, is enorm’.

Trouwens, vaccins tegen corona? ‘De urgentie zie ik niet.’

Was getekend: Theo Schetters, immunoloog en parasitoloog, bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Pretoria en al veertig jaar betrokken bij de ontwikkeling van dierenvaccins. Hoewel het op internet wemelt van de belijdenissen van mensen die de wetenschap achter corona en vaccinatie ter discussie stellen, valt die van Schetters extra op. Een keurige, welbespraakte academicus, met publicaties in bladen als International Journal for Parasitology en Veterinary Parasitology, die nota bene zelf vaccins ontwikkelt – het is niet direct iemand van wie je schrille vaccinkritiek verwacht.

Zelf wil de man die erover klaagt dat de ‘mainstreammedia’ (zijn woordkeuze) niet met hem willen praten geen interviews geven. Een ‘mediapauze’, heeft hij ingelast. Even bijkomen van alle commotie rond zijn gesprek met het dwarse YouTube-kanaal Blckbx, dat bij afronding van dit artikel liefst 898.094 keer was bekeken. ‘Feit is dat ik een lont heb aangestoken. Ik ben geen complotdenker, maar ik vind dat mensen dit moeten weten’, is het enige dat hij er aan de telefoon nog wel over kwijt wil.

Een lont die tot een explosie heeft geleid. ‘Ik was zeer verbaasd’, zegt hoogleraar immunologie Huub Savelkoul (Wageningen Universiteit). ‘Hij maakt een aantal conceptuele fouten. Dat snap ik niet, want hij is gepromoveerd. Hij moet er wel iets van weten.’

‘Ik ben hier erg van geschrokken’, zegt farmaco-epidemioloog Miriam Sturkenboom (UMC Utrecht). ‘Vooral omdat hij dit toch allemaal zegt vanuit het beeld van de wetenschapper die geloofwaardig zou zijn. En vervolgens komt hij met allemaal ongefundeerde claims. Dat is heel schadelijk. Want het publiek kan dit niet zomaar weerleggen, daarvoor moet je best veel kennis hebben.’

null Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V
Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V

Ook wetenschappers uit Schetters directe omgeving, die alleen op achtergrondbasis met de krant willen praten, zijn verbaasd. Een ‘goeie vent’, ‘iemand van de data’, ‘niet iemand die kwaad in de zin heeft’, zo omschrijven ze hem. Maar ook op drift geraakt en bij de alternatieve kanalen beland, vermoedelijk nadat een kritisch stuk van hem werd verwijderd van LinkedIn, en hij bij een landelijke krant (niet de Volkskrant) geen podium vond, zeggen mensen uit zijn entourage.

Dat hij nu in één filmpje verschijnt met wetenschapsfraudeur en uit het register geschrapt arts Andrew Wakefield – die hij ook nog eens bijvalt – verbaast de mensen om hem heen. ‘Ik denk dat Theo niet eens in de gaten heeft gehad wie dat is’, zegt een onderzoeker die met hem werkte. ‘Volgens mij probeert hij uit te leggen dat hij een voorkeur heeft voor meer traditionele vaccins.’

Maar zou Schetters’ kritiek niet gewoon hout snijden? Zes van zijn uitspraken over coronavaccins langs de meetlat.

‘Het probleem is dat je door middel van injectie mRNA in je lichaamscellen brengt. Je lichaam gaat het viruseiwit maken en op het oppervlak van je cellen expresseren, zoals wij dat noemen. (…) De kans dat hier een auto-immuunziekte ontstaat tegen gezond spierweefsel, is gewoon aanwezig.’

De eerste helft klopt. Wie gevaccineerd wordt met een van de nieuwe coronavaccins van Pfizer of Moderna, krijgt een soort nagebootste ontsteking. Het vaccin zet sommige lichaamscellen ertoe aan het uitsteekseleiwit van het virus te maken, waarna de cellen een stukje ervan op hun buitenkant plakken. Als uithangbord, zodat het immuunsysteem het leert herkennen: zó ziet het coronavirus eruit.

Maar het is de tweede uitspraak – dat daarbij een auto-immuunziekte kan ontstaan – die experts ‘absurd’, ‘echt totale onzin’ en ‘vreselijk misleidend’ vinden. ‘Toen ik hem dat hoorde zeggen, dacht ik echt: huh? Verbijsterend dat iemand die immunoloog is dit zegt’, reageert hoogleraar immunologie Marjolein van Egmond (Amsterdam UMC). ‘Onze cellen presenteren de hele dag door eiwitten. Dat is het alarmsignaal dat ze altijd afgeven bij een infectie. Als je daar een auto-immuunziekte van zou krijgen, zouden we dat van elk willekeurig virus krijgen, van allerlei andere vaccins en van het coronavirus zelf.’

‘Auto-immuniteit betekent dat je afweer ontwikkelt tegen gezonde, lichaamseigen cellen. En het punt van dit vaccin is nou net dat de immuunreactie zich richt op het spike-eiwit van het virus’, zegt Sturkenboom. Overigens is het vaccin vooraf gecontroleerd op ongewenste kruisreacties, zegt Leonoor Wijnans, vaccinexpert van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). ‘Er is gekeken naar de homologie van dit eiwit, dus of het overeenkomt met andere eiwitten in het lichaam. Daar zijn geen risico’s uit gekomen.’

En, niet te vergeten: de vaccins zijn getest op in totaal 37 duizend mensen, en inmiddels toegepast op miljoenen mensen. Geen spoor van de problemen waartegen Schetters waarschuwt.

‘Het is duidelijk dat de meeste mensen immuun zijn en helemaal geen corona of covid ontwikkelen. (…) Wat men zich niet afvraagt: hoe komt het dat de meeste mensen die geïnfecteerd raken met corona gewoon immuun zijn, en niet doodgaan of heel ernstig ziek worden?’

Van alle geïnfecteerden blijft 17 tot 20 procent zonder symptomen. De meeste mensen krijgen dus strikt genomen niet ‘helemaal geen corona’, zoals Schetters zegt, maar een griepachtige ziekte die ze thuis kunnen uitzieken.

Schetters doelt op iets anders: het feit dat ‘slechts’ zo'n 1,5 procent in het ziekenhuis, en 0,35 procent op de ic belandt. Alleen wil dat nog niet zeggen dat de resterende 98 procent dus ‘immuun’ zou zijn. ‘We spreken in algemene termen pas van immuniteit als het aangeleerde afweersysteem geheugencellen heeft aangemaakt tegen een indringer’, zegt Van Egmond. ‘En omdat dit virus nieuw is, heeft ons afweersysteem nog geen geheugen voor sars-cov-2.’

Denkbaar is wel dat sommige mensen enige bescherming ‘vooraf’ hebben tegen het virus, onder meer doordat ze besmet zijn geweest met een enigszins verwant verkoudheidscoronavirus. Bewezen is dat allerminst, zegt Van Egmond. ‘En het is ook niet logisch. Als een groot deel van de mensen al bescherming zou hebben, zou je bijvoorbeeld ook niet van die superverspreidingen zien, waarbij soms hele groepen mensen aangestoken raken.’

Dat ‘men zich niet afvraagt’ waarom de een ernstig ziek wordt en de ander niet, is volstrekt onjuist. Het is juist ‘de heilige graal van het covid-19-onderzoek’, stelt microbioloog Stanley Perlman in vakblad Nature. Volgens een analyse van het onderzoeksproject Open Safely, onder leiding van de Universiteit van Oxford, is geen enkele leeftijds- of bevolkingsgroep namelijk helemaal veilig voor het gevaar op ziekenhuisopname of sterfte.

Hoe dat komt, is een raadsel: verklaringen lopen uiteen van genetische factoren tot de hoeveelheid virus waaraan men is blootgesteld. In een vooruitblik op 2021 noemt het blad New Scientist de vraag naar het verschil in ziektelast per persoon een van de vijf cruciale onderzoeksvragen die nog openstaan.

‘De resultaten van de proeven gaan alleen over lichte klachten. De mevrouw van het CBG geeft aan: we kunnen niet zeggen of het vaccin beschermt tegen ernstige covid. (…) Als je het uitrekent, kom je op een bescherming van 75 procent.’

Schetters doelt op het vooronderzoek van het vaccin van Pfizer, op 44 duizend proefpersonen. Van hen kregen 170 mensen covid: 8 in de gevaccineerde groep, en 162 in de groep die een nepmiddel kreeg – vandaar 95 procent bescherming.

Maar haast allemaal werden die mild ziek. Ernstige corona kregen maar vier mensen: drie in de placebogroep en een in de gevaccineerde groep. Vandaar de 75 procent die Schetters noemt.

Maar wel of geen ‘ernstige corona’ was dan ook niet waarnaar men keek, zegt Wijnans, de ‘mevrouw’ van het CBG in kwestie. ‘Deze studies zijn niet groot genoeg om dat aan te tonen, dat wisten we van tevoren. Als we ernstige gevallen als uitkomstmaat hadden geëist, hadden we nog maanden moeten wachten tot het er genoeg zijn.’

Terwijl er alle reden is om aan te nemen dat het vaccin ook beschermt tegen ernstige covid, vindt Sturkenboom. ‘Als je covid voorkomt, verminder je logischerwijs ook het aantal ernstige gevallen, omdat dat de geëscaleerde vorm is van gewone covid.’

‘We blijven altijd bij de data. Dus kunnen we niet zeggen: het zal ook wel werken voor ernstige gevallen’, zegt Wijnans. ‘Maar in dit geval is er eigenlijk geen enkele twijfel over. Als een vaccin beschermt tegen ziekte, is dat ook tegen ernstige ziekte. Dat is zo’n open deur dat ik me hier echt een beetje over verbaas.’

Bij het vergelijkbare vaccin van Moderna waren de cijfers overigens al anders: in de placebogroep werden 30 mensen ernstig ziek, in de gevaccineerde groep niemand.

‘Gaat dit vaccin nu helpen de situatie zo te krijgen dat we elkaar weer kunnen knuffelen? (…) Deze mevrouw (Wijnans) zegt dat het niet duidelijk is. Ik zeg dat het niet het geval is. Het beschermt niet 100 procent tegen circulatie van het virus. In de gevaccineerde groep waren toch nog 8 mensen geïnfecteerd.’

Inderdaad is onbekend of de coronavaccins ook ‘steriliserend’ zijn – in staat het virus helemaal weg te houden uit het lichaam. Goed denkbaar is dat iemand die is ingeënt nog wel geïnfecteerd kan raken, zij het op een laag pitje. Dat is overigens geen geheim, maar een nadrukkelijke kanttekening die alle beoordelaars en betrokken onderzoekers maken.

Alleen wil dat nog niet zeggen dat de vaccins dus niet ‘helpen’, zoals Schetters zegt. Vaststaat immers dat het vaccin bij de proeven in elk geval 95 procent van de ziektegevallen voorkwam. Dat alleen al maakt de kans op doorgifte van het virus vele malen kleiner. ‘Met enig gezond verstand kun je begrijpen: als mensen niet meer hoestend en niezend rondlopen, zal er ook minder doorgifte van het virus plaatsvinden’, zegt Wijnans.

En het is de optelsom der dingen: ‘Deze vaccins zijn veilig, zorgen ervoor dat er minder mensen ziek worden, er minder druk op de zorg komt en dat het zorgpersoneel blijft rondlopen. Dat is heel nuttig in deze pandemie, denk ik dan’, zegt Wijnans.

Irritatie is er over de laatdunkende manier waarop Schetters, en vooral interviewer Flavio Pasquino, praten over Wijnans: ze zou ‘niet lekker geslapen’ hebben en ‘behoorlijk onzeker’ zijn omdat ze ‘een lastige boodschap’ moest brengen. ‘De manier waarop ze hier met een expert van het CBG omgaan die transparant uiteenzet wat er wel en niet bekend is vind ik totaal niet kunnen’, zegt Sturkenboom.

Wijnans zelf reageert laconiek. ‘Ik begrijp best dat mensen kritisch zijn en vragen hebben. Dat is precies waarom we proberen zo veel mogelijk informatie beschikbaar te maken en waarom we heel duidelijk laten zien wat we weten en wat niet.

‘Maar dan moet dit natuurlijk niet uit context gehaald worden – misbruikt worden, eigenlijk. We zijn juist superkritisch tegenover de farmaceutische industrie. Dat is ons werk. Maar dit filmpje trekt van alles uit zijn verband en zaait onnodig onrust.’

‘Een mRNA vaccin is eigenlijk genetische manipulatie. Dat is wat het is.’

Geen citaat van Schetters zelf, maar van Andrew Wakefield, van wie tijdens het interview een gespreksfragment wordt getoond. Schetters stemt met nadruk in: ‘Ik onderstreep volledig de risico’s die hij schetst.’

En dat steekt. Wakefield is namelijk de frauderende Britse arts die de vaccinscepsis sterk heeft aangewakkerd, door een verband tussen het bmr-vaccin tegen bof, mazelen en rode hond en autisme te bepleiten. Fraude, zo bleek achteraf: de twaalf kinderen die Wakefield beschreef hadden hun verschijnselen niet kort na vaccinatie, maar veel later en soms ruim ervoor gekregen.

‘Ik snap echt niet dat iemand met zo’n achtergrond als Schetters zich laat associëren met Wakefield’, zegt hoogleraar Savelkoul, die de zaak-Wakefield goed kent. ‘Wakefield is uit het artsenregister geschrapt, vanwege fraude’, zegt Sturkenboom. ‘Daarover wordt hier met geen woord gerept.’

En, zo zeggen de universitaire experts eenstemmig, van genetische ‘manipulatie’ is bij het nieuwe vaccin geen sprake. Het boodschappermolecuul rna waaruit het vaccin bestaat, wordt immers niet opgenomen in het dna van de gastheer, maar binnen enkele dagen afgebroken. ‘Dit is moleculaire biologie volgens het boekje’, zegt Van Egmond. ‘Om het rna van het vaccin om te zetten in dna zijn enzymen nodig die onze eigen cellen helemaal niet aanmaken. Dat gebeurt dan ook niet.’

Als het vaccin werkelijk werd ingebouwd in het dna in de celkern, zou dat nog sterker gelden voor allerlei andere rna-moleculen in de cel, zegt hoogleraar coronavirologie Eric Snijder (LUMC). ‘Gewone door een virus geïnfecteerde cellen zijn letterlijk afgeladen met viraal rna. Coronavirussen en nog een aantal andere groepen maken zelfs extra mRNAs. Dus als dit echt een probleem was, dan zou het ook een probleem zijn voor iedereen die natuurlijk geïnfecteerd raakt, met welk rna-virus dan ook’, zegt hij. ‘Miljarden mensen, duizenden jaren lang, tientallen infecties per jaar.’

En dat niet alleen: ‘Het zou ook opgaan voor iedereen die gevaccineerd wordt met een klassiek vaccin tegen polio, bof, mazelen, rode hond of gele koorts, waar toch al heel wat ervaring mee is’, vervolgt Snijder. ‘En het zou ook schering en inslag zijn met de gewone mRNAs van de cel zelf.’

Van Egmond zucht hoorbaar aan de telefoon. ‘Mensen die dit soort dingen beweren, snappen maar niet dat het vaccin hetzelfde doet als het virus zelf. Maar dan in sterk verminderde vorm, op een gecontroleerde manier, zodat je wel immuun wordt, maar niet ziek.’

‘Er zijn ontwikkelingen, bijvoorbeeld het gebruik van ivermectine, om mensen die echt ziek zijn te helpen daar overheen te komen. Het probleem is: het is daar niet voor geregistreerd. (…) Ik pleit daarvoor. Omdat je ook direct resultaat hebt.’

Schetters haakt hier in op een populair thema dat rondzingt in meer complotdenkende kringen: er bestaan wel degelijk werkzame geneesmiddelen tegen corona, maar gezondheidsautoriteiten houden die onder druk van de industrie tegen, om zo vaccins te kunnen doordrukken.

‘Dat klopt al meteen van geen kanten’, zegt CBG-beoordelaar Wijnans. ‘De ontstekingsremmer dexamethason werkt ook hartstikke goed. En die is meteen geregistreerd tegen covid toen uit de onderzoeken duidelijk werd dat hij patiënten kan helpen.’

Momenteel spitst veel discussie zich toe op ivermectine, een middel tegen parasitaire worminfecties. Maar wat Schetters zegt, klopt niet: artsen kunnen het onder bepaalde voorwaarden wel degelijk voorschrijven, ‘off-label’, zoals dat heet. ‘Het gebeurt vaker dat een bestaand middel voor andere indicaties of groepen wordt aangewend’, zegt Sturkenboom. ‘Mochten er goede aanwijzingen zijn dat het werkt en veilig is, en er zijn geen alternatieven, dan mag een arts dat op eigen verantwoordelijkheid na instemming van de patiënt doen.’

Alleen wringt daar de schoen: bij die goede aanwijzingen. Volgens een recente, nog ongepubliceerde samenvatting van elf eerdere studies, door de Ierse vaccinoloog Adrian Hill, verbetert ivermectine de overlevingskans bij corona met liefst 83 procent. Maar internationale medische instanties – én Hill zelf – aarzelen, in afwachting van enkele grote, degelijke onderzoeken.

Dat komt niet in de laatste plaats doordat het middel volgens vroege celproeven alleen tegen het coronavirus zou werken in extreem hoge, voor de mens schadelijke concentraties. Dat maakt experts onzeker: kan het dan wel werken bij normaal gebruik? ‘Er is reden voor hoop, maar off-labelgebruik vereist een zorgvuldige afweging van de risico’s en de baten, zeker bij ernstig zieke patiënten’, vatte een Spaans-Zwitsers team daarom samen.

Sturkenboom kan zich erover verbazen. ‘Het rare is: er worden hier enthousiast middelen aanbevolen die voor covid nog niet goed zijn getest op effectiviteit. Terwijl men een vaccin dat na onderzoek in 40 duizend mensen effectief en veilig is bevonden, niet wenst te omarmen.’

null Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V
Beeld Screenshot youtube - bewerking Studio V

Dit gebeurt er in jouw lijf als de prik is gezet

De eerste coronavaccins zijn gebaseerd op een sciencefictionachtige techniek waaraan wetenschappers tientallen jaren sleutelden. Hoe werkt die techniek, en wat gebeurt er precies in het lichaam zodra het vaccin is ingespoten?

Meer over