De week in wetenschapTonie Mudde

Worden leugens en onwaarheden besmettelijker door er massaal verontwaardigd op te reageren?

null Beeld

Versterken we de besmettelijkheid van leugens en onwaarheden door er massaal verontwaardigd op te reageren?

‘Er ligt niemand op de ic’, aldus een deelnemer aan een demonstratie tegen coronamaatregelen, eerder deze maand op het Museumplein. ‘De artsen faken alles. Die krijgen 20.000 euro per patiënt.’

Tegen de journalist van NH-nieuws voegde hij er ook nog aan toe: ‘Maar ja, zoiets wordt toch niet uitgezonden!’

Nou en of het wel werd uitgezonden. Het fragment haalde het NOS-journaal, de talkshowtafel van Op1 en op sociale media regende het reacties en retweets. De man blijkt homeopathisch arts te zijn, de Inspectie stelt een onderzoek in.

Hoe te reageren op fake news en leugens? Bij voorkeur niet, stelt de Britse hoogleraar psychologie Tom Buchanan in een recente publicatie op de website The Conversation, waar onderzoekers publieksvriendelijke artikelen schrijven.

Hoewel de verleiding enorm kan zijn om met dwaallichten in discussie te gaan of hun ongelijk te willen aantonen, kan dit volgens Buchanan juist averechts uitpakken. Op sociale media geldt namelijk de ijzeren wet: elke vorm van aandacht vergroot het bereik van de valse claim. In het wetenschappelijk tijdschrift Science becijferden onderzoekers van het Amerikaanse MIT al eens dat valse geruchten zich sneller op sociale media verspreiden dan waarheden, vermoedelijk onder meer omdat ze heftige emoties oproepen.

Maar als duizenden iets delen met de boodschap ‘wat dit dwaallicht hier zegt, klopt niet’, dan is er toch geen probleem? Toch wel, aldus Buchanan, die wijst op experimenten die aantonen dat mensen de neiging hebben om onwaarheden eerder te geloven wanneer ze die vaker zien.

Demonstratie tegen de coronamaatregelen, afgelopen zondag op het Museumplein. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Demonstratie tegen de coronamaatregelen, afgelopen zondag op het Museumplein.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Dit ‘waarheid door herhaling’-effect treedt zelfs op als je mensen eerst waarschuwt voor die psychologische valkuil en óók als het een onderwerp betreft waar mensen de feiten in eerste instantie wél op een rij hadden.

De waarschuwingslabels die bijvoorbeeld Twitter de afgelopen tijd ijverig plaatste bij onjuiste uitlatingen van oud-president Trump, kunnen om die reden verkeerd uitpakken, aldus Buchanan. Twitter kan onwaarheden beter helemaal van het platform halen, bepleit de hoogleraar. En individuele gebruikers van sociale media doen er volgens Buchanan goed aan om zo min mogelijk te reageren op onjuistheden, leugens en fake news.

Zou het echt zo simpel zijn? Kunnen we de waarheid laten zegevieren simpelweg door onwaarheden met z’n allen dood te zwijgen? Voor onwaarheden die nog maar weinig aandacht krijgen – de stokende twitteraar met elf volgers – is dat misschien waar. Maar wanneer een vals gerucht al een enorm publiek heeft bereikt, smeekt dat natuurlijk om een artikel met hoe het dan wél zit. Zo circuleert er nu een al bijna een miljoen keer bekeken Nederlands internetfilmpje van een parasitoloog met allemaal dubieuze claims over coronavaccins. Andere wetenschappers fileren ze een voor een, dit weekend in de Volkskrant. Want als zoveel mensen verstrikt dreigen te raken in de fabeltjesfuik, mag je best een poging wagen ze er uit te bevrijden.

Meer over