Waar zouden we zijn zonder de lijn?

Duizenden druppels en pillen vliegen in deze grauwe januarimaand weer uit de schappen van drogist en supermarkt. Voor een paar tientjes word je gegarandeerd zo mager als een lat, en volkomen gelukkig bovendien....

Het is weer januari. Hoogste tijd om een nieuw leven te beginnen, gelukkiger te worden, de zoektocht naar de bronnen van de eeuwige jeugd te hervatten – een Nieuwe Mens te worden, kortom.

Te beginnen met het lijf. Strak moet het, met wasbordje en zo.

En dat mag wat kosten. Dat mag miljarden kosten zelfs. De economie van het gewichtsverlies is groot en hij groeit: er moeten op de wereld miljoenen tonnen overtollig vet af.

Het is een markt die de consument het paradijs belooft. Eén pil per dag en de poorten zwaaien open. Eén maandje mijn fijne dieet, en het geluk (plus een aanbiddelijk lijf) is daar.

Op de site van Obesimed (‘Minder eten terwijl je trek hebt, is gemakkelijker gezegd dan gedaan’) vul ik de BMI-meter in. Mijn Body Mass Index bedraagt 25.5: ‘Neiging tot overgewicht’, betekent dat. Het advies: ‘Zorg dat uw BMI niet hoger wordt. Probeer uw eetpatroon aan te passen en denk daarbij aan voldoende lichaamsbeweging.’

Mijn ideale gewicht, lees ik, is 71.4 kilo.

Om de komende zomer op mijn racefiets uit te kunnen groeien tot de Adelaar van het Hooggebergte, zoals de bedoeling is, is het bereiken van mijn ideale gewicht een eerste vereiste.

Obesimed, dat ik de laatste tijd vaak zie langskomen in de reclame, is misschien wel iets voor mij. Het absorbeert ‘grote hoeveelheden water en vormt een natuurlijke substantie, die de maag vult’. Daardoor vermindert het hongergevoel en zal ik afvallen en afvallen, tot mijn ideale gewicht is bereikt.

Obesimed kost 19,90 euro voor 45 capsules, of 49,50 voor 135 capsules. Per dag moet je zes capsules innemen. De grote verpakking is voldoende voor een kuur van drie weken.

Ik kan natuurlijk ook de Kilokiller nemen. ‘Kilokiller is het definitieve wapen dat in harmonie met uw natuurlijke biologische klok tegen overtollige kilo’s vecht.’ Wat zit er in de populaire Kilokiller? Dit: sinaasappelschil, groene thee, guarana, groene koffie, mate, kersensteel, moerasspirea, ananas, papaya, appelpectines, citruspectines, guar gom en talloze vitamines. En desondanks kost een kuur voor twee weken nu tijdelijk slechts 19,95, in plaats van 23,95.

De Vetvernietiger XTR, de nummer één afslanker uit de VS, klinkt ook goed. Vier tot acht kilo afvallen per maand, dus met een beetje mazzel zit ik na één maand op mijn ideale gewicht. Tijdelijk geen 65, maar 49 euro voor een kuur voor een maand (plus 20 onderhoudscapsules om het jojo-effect te voorkomen).

Topje van de ijsberg
De wereld van het grote afslanken is een fascinerende. Duizenden slankmakers, pillen, poeders of druppels, staan er op internet en in de schappen van supermarkt en drogist. Werken gegarandeerd. Er is altijd een Jantine W. uit Woerden die na gebruik niet alleen volslank, maar ook volkomen gelukkig is geworden.

Het is een industrie, waarvan niemand weet hoeveel geld erin omgaat. Volgens Jaap Seidell, hoogleraar voeding en gezondheid aan de VU in Amsterdam, bedragen de omzetten via de reguliere kanalen (drogist en apotheek) tientallen miljoenen, ‘maar dat is het topje van de ijsberg. Op de niet-reguliere markt gaat het om een veelvoud daarvan. Negentig procent van dit soort middelen wordt verkocht via internet.’

Niemand weet ook wát er precies als slankmaker wordt verkocht. In Nederland wordt voeding streng gecontroleerd onder de Warenwet en moeten geneesmiddelen voldoen aan de eisen van het Geneesmiddelenbesluit. Maar wie vogelzaad in een doosje doet en het verkoopt als afslankmiddel, wordt geen strobreed in de weg gelegd. ‘Er is geen enkele andere sector waarin zoveel kwakzalvers vrij rondlopen’, zegt Seidell. ‘Er wordt niet getest op effectiviteit en ook niet op veiligheid.’

Je kunt heel rijk worden met de belofte je medemens kilo’s te helpen verliezen. De Volendamse eigenaar van rampcafé Het Hemeltje, Jan Veerman, verdiende zijn miljoenen vooral met Voldafar Slank, een pilletje dat door zangeres Annie Schilder aan de man werd gebracht. Seidell: ‘Mensen weten dat ze worden bedot, en toch kopen ze het. En intussen verliezen ze wel hun geloof in de reguliere medische wetenschap.’

Naast de pilletjes, sprays, druppels en poedertjes zijn er de talloze specifieke diëten, met hun eraan gekoppelde voedingsmiddelen en boeken: Fit for Life, Montignac, Atkins en onze eigen Sonja Bakker. De inmiddels met haar activiteiten gestopte West-Friese diëtiste verkocht vanaf 2006 in vier jaar tijd 2,5 miljoen dieetboeken aan haar 1,3 miljoen volgers. Daar verdiende ze zeventien miljoen euro mee.

In de zoektocht naar nieuwe afslankgoeroes kwam De Telegraaf afgelopen najaar met Dr. Frank op de proppen, de Twentse internist Frank van Berkum. Dr. Frank leidt ‘De Grootste Afvalrace’: 1 kilo per week eraf. Tot gisteren hadden zich al bijna 120 duizend mensen gemeld die zich via internet (gratis) laten adviseren door Dr. Frank, die binnenkort met zijn eerste boek komt, Gezond slank met Dr. Frank.

Markt zonder verzadiging
De grote farmaceutische bedrijven kijken ook begerig naar de markt van het gewichtsverlies. Die is niet alleen groot, maar - omdat de wanhopige dikzak de strijd meestal verliest - ook een markt zonder verzadiging. Hun probleem was, dat ze hun medicijnen moeilijk de consumentenmarkt op kregen, waar de obscure types heersen.

De Engelse multinational GlaxoSmithKline brak daar als eerste doorheen. Sinds mei vorig jaar is het merk Alli te koop in alle EU-landen, het eerste officieel goedgekeurde medicijn tegen overgewicht dat zonder doktersrecept verkrijgbaar is. GlaxoSmithKline hoopt met Alli de concurrentie aan te gaan met de Chinese kruidenmengsels, magische vetverbranders en Thaise slangenolie.

De receptloze toelating van Alli zorgde voor verbazing onder wetenschappers. Maar dat de Europese medicijnenautoriteit EMEA Alli voor de vrije verkoop goedkeurde, laat ook zien hoe het probleem van het overgewicht door de autoriteiten wordt ingeschat: groot. Elke bondgenoot is meegenomen.

Alli is de afgezwakte versie van het medicijn Xenical, dat de opname van vet vermindert. De werkzame stof orlistat blokkeert lipasen, de enzymen die vet verteren in maag en darmen. Dat zorgt ervoor dat dertig procent van de ingenomen vetten meteen weer wordt uitgescheiden.

De fabrikant claimt dat het middel door matig eten en meer bewegen verkregen gewichtsverlies met vijftig procent vergroot. Alli is zo ook een psychologisch middel, dat de afslanker beloont met extra snel gewichtsverlies.

GlaxoSmithKline kocht in 1999 van Roche het recht om een consumentenversie van Xenical op de markt te brengen. GSK betaalde Roche daarvoor 100 miljoen dollar, plus royalties over de verkopen. Hoeveel GSK aan Roche betaalde voor de Europese licentie, is niet bekendgemaakt.

In Amerika, waar Alli in 2007 werd geïntroduceerd, is het een doorslaand succes. Inmiddels wordt het door vijf miljoen Amerikanen gebruikt, die samen voor een jaaromzet van anderhalf miljard dollar zorgen.

Een Alli-kuur kost ongeveer twee euro per dag: in Nederland kosten 84 capsules, goed voor 28 dagen gebruik, tussen 55 en 60 euro. Rond Alli is een community gebouwd, waarmee de fabrikant de gebruikers hoopt de stimuleren in een blijvende verandering van eet- en levensstijl.

De Europese markt voor Alli ziet er zeer veelbelovend uit. Er zijn in de EU-landen (plus Noorwegen) in totaal 98 miljoen vrouwen met overgewicht en 113 miljoen mannen. Verkoopcijfers in Nederland zijn nog niet openbaar gemaakt.

Helaas is volgens Jaap Seidell ook Alli niet het wondermiddel dat afslanken tot een fluitje van een cent maakt. ‘Het werkt een beetje. Je valt er een kilo van af.’ Hij acht de krachtige claims van fabrikant GSK ‘misleidend’. Bovendien zou het medicijn tot onaangename situaties kunnen leiden: gebruikers krijgen last van opstandige darmen en raken ervan aan een vettige diarree.

Alli opent de deuren ook voor andere farmaceuten, op de groeimarkt van het overgewicht.

Volgens de Worldometers, wereldwijde statistieken die voortdurend worden geactualiseerd (www.worldometer.info) waren er vrijdag 8 januari 2010 om 12.00 uur 1.020.901.870 – ruim één miljard - ondervoede mensen op de wereld. Dat aantal werd overtroffen door het aantal mensen met overgewicht: 1.144.963.139 (ruim 1.1 miljard).

Twee gigantische potentiële markten, waarbij moet worden opgemerkt dat de kapitaalkrachtige consumenten zich voornamelijk in de laatste groep bevinden.

De rijke economie van de Dikke Mens:

Afslankgordels, afslankslippers, afslankzolen, afslankringen, acupress afslankoorbellen, afslankbermuda’s, dieetpleisters, saunabelts, oscillerende massagordels, giogenetische afslankhemdjes, de steam-o-belt, warmte afslankcabines.

Operatieve ingrepen als maagverkleining of plaatsing van een maagband.

Acupunctuur, yoga, massage.

Weegschalen, lichaamsvetmeters, caloriemeters.

Speciale behandelingen: ultrashape (wegtrillen van vet met ultrasone technologie; 550 tot 1000 euro per behandeling, benodigd aantal behandelingen twee tot vijf), lipolyse (met prikjes wordt de stof Phosphatdylcholine in vetophopingen geïnjecteerd, dat de verbindingen tussen de vetcellen verbreekt; 200 tot 500 euro per behandeling, drie tot zeven behandelingen); . tumescent liposculpture (verbeterde vorm van liposuctie, vetverwijdering met naalden; één behandeling, 2500 tot 6500 euro), proslimelt (afslanken met geluidsgolven)

Afslankklinieken, afslanksalons, voedingadviesbureaus, afslankcursussen.

‘Lightproducten’ van de reguliere voedingsmiddelenindustrie.

(Multinational Unilever is een van de initiatiefnemers van het Stichting Ik Kies Bewust. Producent met het Ik Kies Bewust-logo dragen volgens de stichting bij aan gebalanceerd en gezonder eten, met minder verzadigd vet, transvet, toegevoegde suiker en zout. In september 2009 namen 119 Nederlandse voedingsmiddelenbedrijven deel aan het programma, met in totaal 4500 producten.)

Afvalcommunity’s als Weight Watchers (wereldwijde omzet 1 miljard euro), Slank-klup Benelux, Streep-je-Slank.nl en Weegclub.nl.

Tijdschriften en kranten met diëten en slanktips.

(Bladendokter Rob van Vuure, (ex-hoofdredacteur Libelle, Margriet, Avenue en Viva, nu creatief directeur bij Sanoma Uitgevers): ‘Vroeger wist je: in week 2 en week 13 van het jaar moeten we diëten hebben. In januari vanwege de goede voornemens, in april omdat iedereen zich begon voor te bereiden op het strand. Nu is dat niet meer zo. Nu zijn er wel veertig momenten waarop je aandacht kunt besteden aan eten en gezondheid. Want het is breder geworden dan diëten, veel structureler. Het gaat nu over gezond eten, gezond leven.’)

Sportscholen.

Hardloopschoenen, racefietsen, skates, zwemkleding, nordicwalkingstokken, fitnessapparaten.

Afslanktherapeuten (orthomoleculaire afslanktherapie, Bio-HCG Momentum), afslankcoaches.

Online afslanken. (www.onlineafslanken.nl, ‘reeds 41560 cliënten hebben hun streefgewicht succesvol bereikt.’)

Revolutionaire methodes. (De hormoonfactor, moeiteloos afvallen door uw hormonen in balans te brengen. Fitness- en voedingsprogramma van lifestylecoach ir. Ralph Moorman).

Afslankreizen. (‘Fontana organiseert speciale afslankreizen. Zo kunt u tijdens uw vakantie ook nog eens een paar kilo’s kwijtraken.’ Ontslakken en afslanken in Slovenië.)

Het is een wonder dat er nog één mens met overgewicht rondloopt in ons land en dat de industrie van het strakke lijf niet verbeten jacht hoeft te maken op de allerlaatste gezellige dikkerd.

Wie op zoek gaat naar de economie van de slanke mens – beter: van de zwaarlijvige die ernaar streeft af te slanken – gaat ten onder in een totale chaos van gegevens en ontbrekende gegevens. Het enige wat je er met tamelijk grote zekerheid van kunt zeggen is dit: het gaat in Nederland om honderden miljoenen euro’s en wereldwijd om vele miljarden.

In de VS wordt per dag ruim meer dan honderd miljoen dollar uitgegeven aan afslanken. Zeventig procent van de Amerikanen heeft overgewicht of is obese.

Maar, zegt Angela Waterval van GlaxoSmithKline, de gemiddelde BMI ligt in Nederland boven die in de Verenigde Staten.

In Nederland heeft meer dan de helft van de mensen overgewicht (een BMI boven 25). Eén op de tien Nederlanders lijdt aan obesitas, (BMI boven 30). Van alle mensen met overgewicht ontwikkelt op langere termijn de helft obesitas – en dat brengt grote gezondheidsrisico’s met zich mee: diabetes, hartinfarcten, beroertes.

Zoals alle producenten, kijken ook de makers van afslankmiddelen met een gretig oog naar de massa’s van China: inmiddels hebben 200 miljoen Chinezen last van overgewicht.

Overgewicht en obesitas kosten de Nederlandse samenleving jaarlijks 1.2 miljard euro - 2 procent van de jaarlijkse zorguitgaven. Het productieverlies van de Nederlandse economie door overgewicht bedraagt naar schatting twee miljard per jaar.

Volgens Jaap Seidell lijkt de gezond-verstand-benadering voorzichtig terrein te winnen. Hoewel het percentage te zware mensen nog steeds groeit, lijkt zich in de grafieken een voorzichtige afvlakking af te tekenen. Het percentage volwassenen met overgewicht stabiliseert min om meer. Bij jongeren is de groei nog altijd zorgwekkend. De verkoop van maaltijdvervangers en afslanksupplementen in het reguliere traject daalt in Nederland al een aantal jaren zeer sterk.

Hoe kom ik op 71.4 kilo, mijn ideale gewicht voor het hooggebergte, dr. Jaap?

Jaap Seidell: ‘Eet matig en gevarieerd. Het is saai, maar het is de enige methode die op langere termijn werkt. Er is geen quick fix van dertien kilo in de maand. Je zult je levensstijl moeten veranderen. Je moet het zelf doen, het gaat om motivatie. Die pillen zijn placebo’s.’

Meer over