Vruchten van de democratie

GEMETEN NAAR hedendaagse maatstaven schortte er heel wat aan de Atheense democratie. Vrouwen en allochtonen bijvoorbeeld hadden part noch deel aan het politieke leven, om van de talrijke slaven maar te zwijgen....

Aan het eind van de zesde eeuw voor Christus werd het democratisch bestel in Athene geïntroduceerd. Daarna volgde geleidelijk een verdere ontwikkeling, met als een van de gevolgen de instelling van presentiegeld voor bezoek aan de volksvergadering aan het begin van de vierde eeuw.

In theorie was de volksvergadering - een volksvertegenwoordiging kende men in de Oudheid niet - de bijeenkomst van alle ongeveer dertigduizend mannelijke burgers die woonachtig waren in Athene en Attika, het bij de stad behorende ommeland (samen ongeveer zo groot als het groothertogdom Luxemburg). In de praktijk kon of wilde lang niet ieder telkens present zijn op de plek waar werd vergaderd; dat was meestal op de Pnyx, een niet ver van de Akropolis gelegen heuvel.

Bij bijzondere gelegenheden was een quorum van zesduizend man vereist, maar normaliter haalde men dat aantal niet. Het verstrekken van presentiegeld zou dan ook het bezoek aan de volksvergadering kunnen stimuleren, of althans de trouwe bezoekers belonen. Het was een van de manieren om de democratie in Athene gestalte te geven.

De voortschrijdende democratisering kostte geld. Maar er waren natuurlijk ook andere zaken die bekostigd moesten worden. Zo stond Athene aan het hoofd van een militair bondgenootschap dat gericht was tegen Perzië. Door de successen van de verenigde Grieken tegen de Perzen in de slag bij Marathon en die bij Salamis - Atheners hadden beide keren een hoofdrol gespeeld - was het Perzische gevaar weliswaar voorlopig gekeerd, maar nog niet geweken. Daarom werd in 477 op initiatief van Athene de Delisch-Attische zeebond opgericht (de naam is modern; op het eiland Delos werd de kas van de bond bewaard).

De kost ging hier voor de baat uit. Aanvankelijk droeg Athene ontegenzeggelijk de zwaarste lasten van het bondgenootschap, maar dat werd al gauw anders. Wat begonnen was als een defensieve alliantie van Griekse staten op voet van gelijkheid, veranderde in een door Athene ten eigen bate aangewend machtsinstrument.

De lidstaten moesten onder andere dulden dat arme Atheners als kolonisten op hun grondgebied werden gevestigd. Zij verloren ook de zeggenschap over de besteding van de contributie. En wanneer zij de zeebond wilden verlaten, werden ze desnoods met geweld tot de orde geroepen. Hun protesten waren dan ook tevergeefs, toen het steeds openlijker als imperialistische mogendheid opererende Athene de voor het bondgenootschap bestemde gelden aanwendde om de eigen stad te verfraaien met tempels als het Parthenon.

Het Parthenon is architectonisch nog steeds van bewonderenswaardige schoonheid. Ook het beeldhouwwerk dat de tempel sierde, mag er wezen (de meeste resten ervan bevinden zich nu in het British Museum in Londen). De architect van deze tempel ter ere van de godin Athena heette Iktinos, terwijl de sculpturen waren vervaardigd onder toezicht van Phidias, de belangrijkste beeldhouwer van zijn tijd. Het door Phidias voor het heiligdom in Olympia vervaardigde beeld van de oppergod Zeus gold in de Oudheid als een van de zeven wereldwonderen.

Iktinos en Phidias waren niet de enige geniale kunstenaars of intellectuelen op wie het vijfde-eeuwse Athene kon bogen. Om slechts een paar voorbeelden te geven: Aischylos, Sophokles en Euripides schreven er de tragedies die nog heden ten dage op het repertoire van toneelgezelschappen worden gezet. Pronkstukken van Atheense vaasschilderkunst staan uitgestald in diverse musea. Sokrates hield op straat de gesprekken die zijn leerling Plato in de vierde eeuw inspireerden tot het schrijven van dialogen.

Thukydides schreef in Athene zijn Peloponnesische Oorlog. Thukydides' grote voorganger, Herodotos, 'de vader der geschiedenis', was zelf weliswaar niet uit Athene afkomstig, maar hij trok er op een gegeven moment wel naartoe. Vele anderen deden hetzelfde. Athene was nu eenmaal het culturele centrum van de Griekse wereld, het 'Hellas van Hellas'.

Bestond er enig verband tussen de Atheense democratie en het Atheense imperium enerzijds en de ontwikkeling van kunsten en wetenschappen in de vijfde eeuw voor Christus anderzijds? En zo ja, hoe moet dat verband dan worden verklaard?

Deze vragen stonden centraal bij de voordrachten van een dertiental voornamelijk Amerikaanse geleerden op een conferentie in 1995, georganiseerd door het Center for Hellenic Studies in Washington DC. De lezingen zijn, bewerkt voor publicatie, gebundeld in Democracy, Empire, and the Arts in Fifth-Century Athens. Eraan vooraf gaat een inleiding van de hand van Deborah Boedeker en Kurt Raaflaub, de directeuren van het Center for Hellenic Studies. Beiden tekenen ook voor het slothoofdstuk met samenvattingen en conclusies.

De in de bundel opgenomen artikelen, stuk voor stuk van hoog niveau en helder geschreven, belichten verschillende aspecten van het culturele leven in de bloeitijd van Athene. Er is uiteraard veel aandacht voor beeldende kunst, maar ook (het woord Arts in de titel moet ruim worden opgevat) voor retorica, filosofie, geschiedschrijving, theater en, niet te vergeten, de financiering van dit alles.

Wie behoefte heeft aan de context waarin de verschillende stukken moeten worden geplaatst, vindt die geschetst in de voortreffelijke bijdrage van Kurt Raaflaub over de politieke, sociale en economische veranderingen in het Athene van de vijfde eeuw. De opstellen zijn rijkelijk voorzien van noten; de bibliografie en de noten achter in het boek nemen bijna honderdvijftig bladzijden in beslag. Wie zich verder wil verdiepen in de behandelde stof, kan aan de hand hiervan voorlopig vooruit.

De antwoorden op de centraal gestelde vragen lopen, hoe kan het ook anders, nogal uiteen. Sommige contribuanten van de bundel betwijfelen zelfs of de positie van Athene in de Griekse wereld wel zo uniek was als meestal wordt aangenomen. Bezwaarlijk is dit niet. Integendeel, het komt de levendigheid van dit mooie boek alleen maar ten goede.

Meer over