Uniek stelsel ontdekt: zes planeten bij één ster

WASHINGTON - Op tweeduizend lichtjaar afstand van de aarde, in het sterrenbeeld Zwaan, is een planetenstelsel ontdekt waarin zes zware planeten in kleine banen rond hun moederster zwieren.

Kepler-11, een zonachtige ster, waaromheen zes planeten cirkelen. Beeld ap
Kepler-11, een zonachtige ster, waaromheen zes planeten cirkelen.Beeld ap

Het unieke stelsel is gevonden door de Amerikaanse ruimtetelescoop Kepler, die jacht maakt op 'exoplaneten' door ruim 150 duizend sterren continu in het oog te houden. Sommige sterren vertonen minieme, periodieke helderheidsdipjes - een aanwijzing dat er met de regelmaat van de klok een planeet voor langs beweegt.

Niet eerder zijn op deze manier zes planeten bij één ster gevonden. 'Soms vonden er zelfs drie planeetovergangen tegelijkertijd plaats,' aldus Jack Lissauer van NASA's Ames Research Center in Californië.

Kleine variaties
Lissauer en zijn collega's konden de massa's van de meeste planeten afleiden uit kleine variaties in de overgangstijdstippen, veroorzaakt door onderlinge zwaartekrachtsstoringen.

Het planetenstelsel van Kepler-11, zoals de ster is genoemd, wordt uitgebreid beschreven in een artikel dat deze week in Nature wordt gepubliceerd. Het is de meest opzienbarende vondst in de nieuwe reeks waarnemingsgegevens van Kepler die vanavond gepresenteerd is op een NASA-persconferentie in Washington.

Kandidaatplaneten
Sinds de lancering op 6 maart 2009 heeft Kepler inmiddels meer dan twaalfhonderd kandidaatplaneten gevonden. Pas van een stuk of vijftien staat onomstotelijk vast dat het echt om planeten gaat, maar dat aantal zal in de komende maanden naar verwachting snel toenemen. Bij 170 van deze onbevestigde kandidaatplaneten lijkt sprake te zijn van een meervoudig planetenstelsel, aldus projectleider Bill Borucki.

Begin dit jaar nog werd de ontdekking bekendgemaakt van Kepler-10b, een gloeiendhete lavaplaneet die slechts anderhalf keer zo groot is als de aarde en dezelfde inwendige samenstelling heeft.

Veertig miljoen kilometer
Vijf van de zes planeten van Kepler-11 staan op minder dan veertig miljoen kilometer afstand van hun moederster - vier tot tien keer zo dichtbij als de afstand van de aarde tot de zon. De zesde staat iets verder weg, op zeventig miljoen kilometer afstand. Nooit eerder is er zo'n 'compact' planetenstelsel gevonden.

De planeten zijn groter en zwaarder dan de aarde; de buitenste bestaan in elk geval voor een groot deel uit waterstof- en heliumgas. Vanwege de hoge temperatuur zal leven er niet mogelijk zijn.

Vorming en evolutie
De nieuwe ontdekking is vooral interessant omdat hij veel informatie oplevert over de vorming en evolutie van planetenstelsels. Volgens Lissauer is het overigens niet uitgesloten dat er op grotere afstand van deze ster nog meer planeten gevonden zullen worden.

Astronomen verwachten dat Kepler binnenkort antwoord zal kunnen geven op de eeuwenoude vraag hoe uniek onze eigen aarde eigenlijk is. Volgens projectleider Bill Borucki is een van de nieuwe (onbevestigde) kandidaatplaneten kleiner dan de aarde en bevindt hij zich in de zogeheten 'bewoonbare zone' van zijn moederster, waar de temperatuur geschikt is voor de aanwezigheid van water.

Veilige modus
Overigens bleek dinsdag dat Kepler zichzelf om nog onbekende reden in een 'veilige modus' heeft geschakeld. Vluchtleiders onderzoeken het probleem en verwachten dat de ruimtetelescoop snel weer operationeel zal zijn.

Zie ook: Zoektocht naar een nieuwe aarde, door Govert Schilling, in de Volkskrant van vandaag.

Meer over