Tropen zwemmen Middellandse Zee in

Massaal hebben tropische vissen de Middellandse Zee gekoloniseerd, ten koste van de inheemse soorten, zegt de Italiaanse onderzoeker Franco Andaloro....

DE Middellandse Zee raakt in rap tempo bevolkt met tropische vissen. Daardoor dreigt de zee een tropisch aquarium te worden waar geen plaats meer is voor de oorspronkelijke bewoners. De Siciliaanse wetenschapper dr. Franco Andaloro ziet het met eigen ogen gebeuren in de zee-engte tussen Sicilië en Tunesië.

Verschillende tropische baarssoorten hebben zich daar gevestigd, aldus Andaloro. 'Sommige soorten weten grote delen van de Middellandse Zee te koloniseren ten koste van de inheemse vissen.'

De wetenschapper van het Italiaanse Instituut voor Zeeonderzoek, Icram, turfde op basis van literatuuronderzoek en eigen waarnemingen 110 verschillende tropische soorten. 'Ongeveer de helft daarvan is oorspronkelijk afkomstig uit de Rode Zee en is de laatste eeuw via het Suez-kanaal de Middellandse Zee binnengezwommen', zegt Andaloro. De tandbaars en de driestaartbaars hebben zich zelfs massaal vanuit de Rode Zee weten te vestigen.

Eveneens tot deze zogeheten Lesseps-migranten (genoemd naar de bouwer van het Suez-kanaal) behoren enkele barbeelsoorten. 'Deze tropische barbelen vertonen veel overeenkomsten in foerageer- en paaigedrag met de koning van de poon, een zeebarbeel en oorspronkelijk bewoner van de Middellandse Zee', aldus Andaloro. De koning van de poon en de tropische barbelen leven niettemin vreedzaam naast elkaar en hebben gebieden onder elkaar verdeeld.

Ongeveer vijftig soorten zijn binnengedrongen via de Straat van Gibraltar. Tot deze Atlantische migranten behoort de Ceriola fascata, een tropische makreelsoort. In tegenstelling tot de barbelen sluit deze vis geen allianties. Volgens Andaloro is het dier in heftige competitie met de barnsteenmakreel, die behoort tot de autochtone bewoners van Middellandse Zee.

De ruim honderd nieuwe soorten vormen al 20 procent van de vijfhonderd inheemse soorten, aldus Andaloro. Allochtonen en autochtonen vormen geen kleurrijke, multiculturele samenleving, integendeel: er zullen grote spanningen tussen de vissen ontstaan, voorziet de onderzoeker. 'De immigranten bezetten een belangrijke deel van de voedselketen in de Middellandse Zee. Er zal een slag om voedsel en paaiplaatsen ontstaan.'

Daar komt nog bij, aldus de Italiaan, dat de inheemse vissoorten ernstig zijn verzwakt door overbevissing en milieuvervuiling. Hoewel de kwaliteit van het Middellandse-Zeewater de laatste jaren enigszins is verbeterd door zuiveringsmaatregelen, geldt de bijna afgesloten zee nog steeds als zeer vervuild.

Zware metalen en bestrijdingsmiddelen zouden genetische veranderingen bewerkstelligen bij de vissen. Daardoor kunnen ze zich minder gemakkelijk voortplanten, aldus Andaloro. 'De tropische vissen zijn vooralsnog beter bestand tegen milieuvervuiling.'

Andaloro denkt dat de tropische vissen in staat zijn zich te handhaven doordat de temperatuur van het Middellandse-Zeewater gestaag toeneemt. In dat warme water gedijen bovendien tropische algen, en die vormen dankbaar voedsel voor de grazers onder de tropische vissen.

Hoeveel de watertemperatuur precies toeneemt, kan Andaloro niet zeggen. Wel geeft hij alvast een verklaring voor de opwarming. 'Het komt door het broeikaseffect, en wellicht heeft ook de warme golfstroom van El Niño een effect.'

De Groningse marien bioloog dr. John Videler gelooft helemaal niets van de bevindingen van Andaloro. 'De Middellandse Zee heeft een constante diepzeetemperatuur van twaalf tot dertien graden. Bij aflandige wind komt dat water naar boven. Geen tropische vis kan in dergelijk koud water overleven', zegt hij.

Videler geeft al meer dan twintig jaar, in de tweede helft van mei, een cursus mariene biologie op Corsica. Al die tijd constateerde hij geen temperatuurstijging op de thermometers van zijn studenten. 'De tropische immigranten die in de literatuur worden gerapporteerd, bevinden zich allemaal vlakbij de monding van het Suez-kanaal. Verder komen ze voor op hot spots langs de Israëlische en Egyptische kust. Misschien is een enkel visje verdwaald bij Sicilië, maar in het koudere westelijke deel van de Middellandse Zee kunnen deze soorten onmogelijk doordringen', aldus Videler.

In Israël volgen biologen de uittocht van vissoorten uit de Rode Zee op de voet. Een van hen is ecoloog dr. Daniel Golani van de Hebreeuwse Universiteit in Jerusalem. Hij bevestigt de migratie van 55 nieuwe tropische soorten via het Suez-kanaal. 'Ze zitten vooral in ondiep, warm water voor de kust van Israël, Turkije en Egypte. Een twintigtal soorten is zeer succesvol, maar wij zien hier geen rampzalige gevolgen voor de oorspronkelijke vissen. Ze leven in heel verschillende niches vreedzaam naast elkaar', aldus Golani. 'De oorspronkelijke vissoorten doen het goed in kouder water, verder weg van de kust en in ondiep water rond zandbanken.'

Verder westwaarts in de Middellandse Zee komen nauwelijks tropische vissen voor. 'De berichten daarvoor zijn niet gebaseerd op betrouwbaar wetenschappelijk onderzoek', zegt Golani. Als uiterste grens noemt hij Sicilië, waar vijf nieuwe soorten zijn waargenomen, waaronder een vijlvis, twee soorten konijnenvissen en een kleine barracuda-soort.

De invloed van het broeikaseffect noemen Golani en Videler zeer speculatief, en al helemaal onwaarschijnlijk is het effect van El Niño. 'Dat fenomeen speelt zich immers op de Grote Oceaan tussen Zuid-Amerika en Indonesië af', aldus Videler. 'Deze golfstroom verandert bovendien om de zoveel jaar van warm naar koud, dus je kunt daar onmogelijk een opwarming van de Middellandse Zee mee verklaren.'

Nog nooit zag de Groningse bioloog tijdens een van zijn duiktochten een tropische vis in de Middellandse Zee zwemmen. 'Er zijn wel veel aan tropische soorten verwante vissen', zegt Videler. 'De Middellandse Zee-kardinaalsbaars bijvoorbeeld is een prachtig rood visje met een streepje door de ogen. Of de blauwgekleurde zeepauw, een lipvis, met zijn vertikale geelgroene strepen en gemarmerde kop. Echt een schitterend visje. Er bestaan veel tropische soorten van de kardinaalsbaarsen en lipvissen, maar deze komen sinds vijf miljoen jaar ook voor in de Middellandse Zee.'

Vijf miljoen jaar geleden brak namelijk de Straat van Gibraltar door en liep de zoutpan van de Middellandse Zee tijdens een honderd jaar durende waterval vol met water uit de Atlantische Oceaan. 'Die waterstroom bracht tropische vissen binnen, maar die mogen intussen toch wel tot de oorspronkelijke bewoners worden gerekend', aldus Videler. 'Mogelijk vergissen de onderzoekers zich in hun waarnemingen. Veel Middellandse Zee-vissen vertonen een sterke gelijkenis met hun tropische voorouders.'

Zelfs als er een nieuwe invasie van tropische vissen gaande is door het Suez-kanaal, dan kan Videler er niet erg mee zitten. 'Alles verandert voortdurend, soorten komen en soorten gaan. Soms als gevolg van natuurinvloeden, maar vaker door toedoen van de mens. Kijk, dat vissers de hele Italiaanse kust hebben leeggevist, dat is erg. Het lijkt er meer op dat de Italiaanse onderzoeker Andaloro door hard op de trom te roffelen probeert Europees onderzoeksgeld binnen te halen.'

Meer over