Reportage

Tijgermelk laat Indonesiërs vliegen

Indonesië wil alcoholverkoop helemaal gaan verbieden. Het is maar de vraag of dat helpt om de bevolking nuchter te houden, want in steeds meer keukens wordt illegale drank gebrouwen.

Michiel Maas
De cocktailbar van Warman. 'Dat blauwe is spiritus en dat daar is muggenverdelger. Dat gebruik ik liever niet.' Beeld Michel Maas
De cocktailbar van Warman. 'Dat blauwe is spiritus en dat daar is muggenverdelger. Dat gebruik ik liever niet.'Beeld Michel Maas

Als je het in een plastic zakje doet is het net koffie; die verkopen ze op straat in Indonesië ook in dichtgeknoopte zakjes. De kleur is hetzelfde door het bruine kruidenpoeder ('gezondheid voor de man') en de koffiemelk uit blik. Geen mens die ziet dat je de sterkste sterke drank ter wereld drinkt. 'Buitenlandse drank is er niks bij', zegt Warman, 'ik kan je drie dagen aan een stuk laten vliegen'. Hij gebruikt het engelse woord 'fly', straattaal voor straalbezopen zijn.

'Susu Macan' noemen ze het in Yogyakarta, 'tijgermelk', maar de algemene naam voor dit soort drank is 'oplosan'. Het is precies wat de naam zegt: een mengsel, en alleen mensen als Warman (niet zijn echte naam) kennen het recept van de diverse gradaties van dronkenschap. 'Je hebt speciaal, dubbel, en triple', zegt hij, verder kun je het zo sterk maken als je zelf wilt. Hij wijst naar de flessen die hij gebruikt om de drank aan te lengen als mensen aan zijn normale 40 procent-mengsel niet genoeg hebben. 'Dit is methanol', zegt hij, 'dat is heel gevaarlijk. Dat blauwe is spiritus en dat daar is muggenverdelger. Dat gebruik ik liever niet.'

Oplosan

In één weekeinde stierven in Yogyakarta 26 studenten na het drinken van verkeerd gemengde 'oplosan'. Het nieuws haalde de landelijke voorpagina's alleen maar omdat het er zo veel in één keer waren. De meeste gevallen zijn in Indonesië nauwelijks meer nieuws dan verkeersdoden.

De 26 zullen niet de laatsten zijn. De productie van 'oplosan' heeft vooral het afgelopen jaar een enorme vlucht genomen. Warman verdient op een goede avond in het weekeinde 2 miljoen rupiah (135 euro); meer dan een maandsalaris. De markt groeit en met de markt neemt ook het aantal producenten toe. 'En niet iedereen weet hoe hij drank veilig kan mengen', zegt hij.

Harde cijfers zijn er niet, maar zijn eigen ervaring is dat de handel opbloeide toen in januari 2015 de verkoop van bier in kleine buurtwinkels van de ene op de andere dag werd verboden. Dat was een beslissing van de toenmalige minister van Handel, Rachmat Gobel, die later zou worden afgezet vanwege zijn onvoorspelbare beleid.

De minister vertrok, maar het verbod bleef van kracht. Voor bier moeten mensen in Indonesië sindsdien naar grote super- en hypermarkten en dat is iets wat de man in de straat niet doet. Ook cafés zijn voor de meeste Indonesiërs onbetaalbaar. Chauffeurs, fietstaxi-rijders, parkeerwachters, studenten en andere incidentele drinkers zijn daarom op iets anders aangewezen, en het enige alternatief is: 'oplosan'.

Michael Chang is president-directeur van de Indonesische Heineken-dochter Multi Bintang. Niet alleen uit zakelijk oogpunt vindt hij een drankverbod verkeerd: 'Het verbod van legale alcohol leidt tot een toename van illegale alcohol. Dat leert de geschiedenis al. Het bekendste voorbeeld daarvan is wel het Amerika van de jaren dertig.'

Heinekens brouwerijen zijn zwaar getroffen door het winkelverbod, dat ze volledig heeft overvallen. Het ging juist zo goed: 'Wij hadden net van de regering een licensie gekregen om onze productie uit te breiden. Nu hebben wij de geplande bouw van een nieuwe fabriek moeten stilleggen.' De kleine buurtwinkels waren goed voor 40 procent van de omzet, en die viel ineens weg. Heineken International meldde in zijn jaarcijfers van 2015 een teruggang voor Multi Bintang van 'meer dan 10 procent'. Hoeveel meer zal eind maart bekend worden als Multi Bintang de eigen jaarcijfers presenteert.

Islamitisch verbod

Het verkoopverbod voor de kleine winkels lijkt nog maar het begin. Indonesië dreigt verder te gaan, veel verder. Twee islamitische partijen, PKS en PPP, dienden vorig jaar in het parlement een wetsvoorstel in dat de verkoop van alcohol in Indonesië helemaal moet gaan verbieden. Terwijl tientallen wetsvoorstellen op lange wachtlijsten worden gezet, is dit voorstel door president Joko Widodo op de korte lijst gezet van wetten die dit jaar met voorrang moeten worden behandeld.

Critici zien daarin een nieuw bewijs dat Indonesië zijn oren steeds meer naar de islam laat hangen. Parlementariër Ahmad Mustaqim, een van de indieners, wuift dat weg: 'Alle godsdiensten zijn tegen alcoholmisbruik, niet alleen de islam. En Indonesië is een gelovig land. Meer dan 98 procent van de bevolking is gelovig: moslims, christenen, boeddhisten, hindoes. Deze wet is er voor iedereen.' Voor wie desondanks sceptisch is, voegt hij er de bescherming van de jeugd aan toe. Volgens de indieners heerst er namelijk een 'nationale alcohol-noodtoestand'. 'De jeugd drinkt', zegt Mustaqim, 'onderzoek heeft uitgewezen dat 0,12 procent van de kinderen onder de 18 jaar al eens met alcohol in aanraking is gekomen. Dat lijkt weinig, maar op een bevolking van 250 miljoen mensen zijn dat heel veel jongeren.'

Onwetendheid is volgens Multi Bintang-directeur Chan een belangrijk deel van het probleem in Indonesië: 'Opvoeding is belangrijk. Wij zijn al een tijd in gesprek met onder meer parlementariërs om uit te leggen dat er een verschil is tussen consumptie-alcohol en illegaal gestookte alcohol.' Weinig mensen, inclusief parlementariërs, lijken dat verschil te kennen. Zoals Indonesië marihuana en heroïne op een hoop veegt, zo worden ook wijn en bier van 5 procent of meer tot 'sterke drank' gerekend.

Wat methanol kan aanrichten, weet niemand. Warman weet wel dat het gevaarlijk is. 'Het wordt in ziekenhuizen gebruikt om wonden schoon te maken. Ik gebruik er maar heel weinig van, misschien eentiende van een 'slokkie', een borrelglaasje. Ik heb in acht jaar maar één klant gehad die blind is geworden. Niet helemaal blind, maar hij ziet troebel. Dat gebeurde niet van de ene op de andere dag. Daar gaat een tijd overheen. Alleen als je methanol én spiritus in de drank doet, dan kun je binnen een dag blind worden. En met de muggenverdelger erbij kun je doodgaan.' Deze wetenschap weerhoudt hem er niet van die mengsels te brouwen: 'Als mensen erom vragen, ga ik niet weigeren. Het is mijn bron van inkomsten. Wat zou ik anders moeten doen? Optreden als feestclown?'

Het alcoholverbod is er nog niet. Heineken zegt graag mee te werken aan een betere regulering van de verkoop om te voorkomen dat minderjarigen gaan drinken. Wellicht wordt het 'verbod' in die richting afgezwakt. De productie van 'oplosan' zal er hoe dan ook alleen op vooruitgaan, zeker als de handhaving van de wet gaat zoals hij gaat. Warman: 'Elk weekeinde komt de politie langs voor een kleine bijdrage, dan betaal ik, en laten zij mij verder met rust. Het gaat gewoon om geld he? Om de duit.'

Meer over