ANALYSE

Te veel bomen in Nederland kunnen zomaar omvallen met doden, letsel en schade tot gevolg

null Beeld Van Santen & Bolleurs
Beeld Van Santen & Bolleurs

Een ontspannen fietstocht kreeg een fatale afloop toen een boom omviel. Wie is dan verantwoordelijk en – eventueel – aansprakelijk? En wordt de conditie van de bomen om ons heen wel goed bewaakt?

Het was een heldere nacht geweest. ’s Morgens was er wat bewolking, later ging de zon schijnen. 24 graden, windkracht 4 tot 5 – zaterdag 10 augustus 2019 was een prima dagje voor een tweedaagse fietstocht door het landelijke Groene Hart, rondom plaatsen als Woerden en Montfoort.

Precies wat Marcel (58) en zijn 23-jarige dochter Sophie (hun achternaam blijft op verzoek van betrokkenen achterwege) deden: de tocht voerde onder meer naar een landgoed met waterlopen, monumentale boerderijen, grasland en bossen rond het rijzige kasteel Huis te Linschoten. Daar loopt de Haardijk doorheen, de twee waren op weg naar een theehuis.

Het was rond half drie, de wind trok aan (vlagen van windkracht 6, meldt het KNMI-rapport van die dag). ‘Plots klonk een verschrikkelijk geluid’, vertelt dochter Sophie. ‘Overdonderend en veel te dichtbij, in fracties van een seconde.’ Een boom naast de weg stond op breken. Sophie: ‘Ik zie nog mijn vaders geschrokken gezicht voor me. Dit is fout, dacht ik. Helemaal fout. Hij verkoos te versnellen, ik verstijfde, met doodsangst om het hart. De boom sloeg neer, de stam stortte recht op mijn vader. Door zijn achterwiel werd ik meegenomen naar de grond. Het was verlaten, mijn geschreeuw verdween in het oorverdovende geruis van de wind. Het duurde eindeloos tot iemand langs kwam fietsen.’

Zo’n 15 minuten later waren hulpdiensten ter plaatse.

Direct rezen de vragen. Van wie was die boom? Hoe kon die ineens omvallen? Was hij wel gezond en goed verzorgd? Is er iemand aansprakelijk?

Juridische aangelegenheid

De familie van het slachtoffer besloot het uit te zoeken. Er bleken richtlijnen te bestaan over verantwoordelijkheden en aansprakelijkheid. Een juridische aangelegenheid, zeker wanneer de eigenaar van de boom niet een gemeente of andere overheid is, maar een particuliere instantie, zoals hier. Wie is dan verantwoordelijk en – eventueel – aansprakelijk? Kan de toevallige passant er wel op vertrouwen dat een boom langs de weg geen onnodig risico vormt?

Vandaar dat de familie de Volkskrant benaderde, om te wijzen op een voor velen vermoedelijk onbekend terrein: de kwaliteit van bomen om ons heen, zorgplicht en aansprakelijkheid.

De klap van zo’n tragisch ongeval is ongekend. Niet alleen emotioneel, maar ook praktisch. Gezinnen kunnen ontwricht raken door verlies van het inkomen van de overledene. Een boomonderzoek laten verrichten en tot aan de rechter een zaak voeren over aansprakelijkheid en eventuele schadevergoeding kan veel geld kosten.

Wrang feit bij dit dodelijke ongeval: het had voorkomen kunnen worden, als de particuliere eigenaar – de Stichting Behoud Landgoed Linschoten – de boom eerder had laten onderzoeken door een deskundige. Dat gebeurde in dit geval pas na het ongeluk, op verzoek van de familie en met instemming van de verzekeraar van de eigenaar.

Boomtechnisch inspecteur Kees Flier van Tree-O-Logic trok na het bekijken van de foto’s, de boomresten en omringende bomen een paar pijnlijke conclusies. Zijn oordeel, dat hij voor de verzekering opstelde in een rapport: een bekwame controleur had met hamerkloppen en een prikpen eenvoudig kunnen constateren dat de boom al minstens vijf, maar misschien al wel tien jaar niet gezond meer was.

Eigenaar in gebreke

De populier was aangetast door de rups van de hoornaarvlinder, er zat zichtbare schade en houtrot in de wortelaanlopen van de boom. De bast tussen de wortelaanlopen was aan het afsterven. Achter de loszittende schors zaten schimmeldraden van de parasitaire honingzwam. Bij kloppen op de stam klonk een doffe klank: een ervaren controleur weet dan genoeg. ‘Gezond hout geeft een heldere klank’, doceert Flier.

Kortom: de eigenaar is in gebreke gebleven. Die bevindingen zijn aangekomen bij de Stichting Behoud Landgoed Linschoten, die zich volgens de familie betrokken en coöperatief opstelde. De aansprakelijkheid werd aanvaard, een half jaar en diverse deskundigenberichten na het ongeval. De financiële afwikkeling van de schadevergoeding loopt, traag, via de verzekering. Daarmee hield de zaak niet op voor de landgoedeigenaar; de schrik zit er goed in.

null Beeld Van Santen & Bolleurs
Beeld Van Santen & Bolleurs

De stichting liet na het ongeval onderzoek doen en besloot voortaan elk jaar een zogeheten VTA (Visual Tree Assessment) te laten doen, een boomonderzoek dus door een gecertificeerde deskundige. Daarnaast werkt de beheerder aan een nieuwe ‘groenvisie’ voor het 500 hectare tellende landgoed. Die zou weleens tot een heel nieuwe vormgeving van het statige landgoed kunnen leiden, met minder monumentale bomen en meer laagblijvende begroeiing, zo beaamt Paul Kindt, rentmeester van landgoed Linschoten, met enige hoorbare pijn in het hart. Het is onontkoombaar: ‘We worden ingehaald door het klimaat’, zegt Kindt. Drie droge zomers en andere klimaateffecten eisen hun tol, onder meer in de vorm van ‘droogtestress’, zegt hij.

‘Vooral monumentale bomen dragen bij aan het karakter en de identiteit van een landgoed’, zegt Kindt. Vandaar dat de stichting de bomen nog een tijdje had laten staan. ‘Dat doen we nu dus niet meer’, aldus Kindt. Sterker: uit voorzorg zijn meer bomen gekapt dan gepland: ‘Zeker tien tot vijftien.’ Kindt: ‘We dachten aanvankelijk dat die nog een tijd konden blijven staan. Bij het omzagen bleek ook dat het met de gezondheid wel meeviel. Uit veiligheidsoverwegingen hebben we ze toch gekapt.’

‘Wel zonde’, zegt Kindt: ‘Juist oude bomen zijn zo mooi om naar te kijken, ze dragen bij aan de biodiversiteit van vogels en vleermuizen, en ze slaan meer CO2 op dan jonge bomen.’ Maar ja, nieuwe tijden voor het oude landgoed. ‘Bij twijfel niet inhalen, maar omhalen’, omschrijft Kindt het nieuwe motto van Linschoten.

Monumentale bomen

Vanuit het oogpunt van veiligheid en aansprakelijkheid is dat voorstelbaar. Maar vooral rond een monumentale boom botsen belangen soms hard. Bomen worden in Nederland massaal gekapt, op veel plaatsen stuit dat op woede en verzet van bewoners en natuurliefhebbers die – soms zonder duidelijke redenen – hun landschap aangetast zien.

Mensen hebben een vaak diepe emotionele en soms zelfs spirituele band met bomen, zeker wanneer die al veel langer dan zij zelf op aarde staan. De liefhebbers zien met lede ogen aan hoe felgekleurde verfstippen op boombasten her en der de aangekondigde dood van de veldreuzen zijn. Zij vrezen of zien al, een woestenij, waar elke (monumentale) boom wordt geofferd aan angst voor aansprakelijkheid of opbrengst als biomassa. De kaalslag is in de ogen van de liefhebbers een verlies van schoonheid, van natuur en biodiversiteit, net in een tijd waarin de boom een bewezen wapen is in de strijd tegen CO2-uitstoot. De keerzijde is de even ongemakkelijke als onwrikbare waarheid dat sommige bomen ook slachtoffers maken.

‘Boom velt man’. Het blijft opmerkelijk nieuws, dat dan ook de krant haalt. Vaker dan gedacht. Ook het ongeval uit dit verhaal haalde de media, van De Telegraaf tot RTL Nieuws. Op de site van Hart van Nederland (SBS6) staat nog altijd het confronterende en voor de nabestaanden pijnlijke filmpje waarop de fiets van het slachtoffer onder de omgevallen boom ligt.

Hoewel de kans om de hoofdprijs in de Staatsloterij te winnen aanzienlijk groter is dan om onder een omvallende boom te belanden, komt het vaker voor dat omvallende of -waaiende bomen of takken (dodelijke) slachtoffers maken. 2 januari jl: ‘Vrouw overlijdt door omvallende boom bij Slot Zuylen’. Juni vorig jaar: ‘Fietster in Zwolle omgekomen door omgevallen boom’. En zo zijn er meer gevallen.

Hoe vaak het gebeurt, wordt nergens geregistreerd. Verenigingen van boseigenaren houden het niet bij, instanties van boomcontroleurs evenmin. Ook de verzekeraarsbranche heeft in de administratie geen aparte categorie voor dit soort ongevallen.

Jurisprudentie

Enige ondersteuning biedt de site Letselschademagazine.nl, onderhouden door het kantoor van mr. E.J. Dennekamp, de advocaat van de familie, in samenwerking met de Vereniging van Letselschade Advocaten (LSA). Daarop staat jurisprudentie op basis van 24 zaken uit de afgelopen vijftien jaar opgesomd. In al die gevallen gaat het om ongevallen met bomen, maar daartussen zitten ook afgewaaide takken die op een auto vielen. Ook zijn dit alleen zaken die voor de rechter kwamen. Ongevallen die een verzekeringskwestie bleven, staan hier niet bij. Ook wanneer slachtoffers en eigenaren het zelf eens worden over aansprakelijkheid en een eventuele schadevergoeding, komt de kwestie niet voor de rechter.

Dát het gebeurt, bewijzen de mediaberichten. En het zal vaker voorkomen, voorspellen boomcontroleurs, die samen een groeiende bedrijfstak vormen. ‘Eigenaren van bomen weten ons steeds beter te vinden’, zegt Kees Flier van Tree-O-Logic. Ook zijn indruk is dat ongevallen met bomen vaker voorkomen. ‘We krijgen steeds meer te maken met grillige, onvoorspelbare weertypen. Zomerstormen en hevige neerslag kunnen tot zogeheten windworp leiden. Vooral als een boom vol in blad staat en dus meer wind vangt, of als er in korte tijd veel neerslag valt en er ook nog rukwinden optreden, kan het gewicht in de kroon en de druk op de boom enorm worden. Die kan dan plotseling met wortel en al omvallen.’

De uitzonderlijke droogte van de afgelopen drie jaar en de soms kunstmatig laag gehouden waterstanden kunnen ook hun tol eisen, zegt Flier. ‘Het wordt nu langzaam pas zichtbaar welk effect dat heeft op sommige bomen. Door droogtestress raken ze gevoeliger voor schimmels en infecties. Voor de komende paar jaar verwacht ik dan ook enorme uitval van bomen.’

Zorgplicht

Aantasting van de wortels of de stam door ziekten en infecties is daarbij de grootste risicofactor. Precies de reden waarom boomeigenaren er goed aan doen de gezondheid van hun bomen geregeld te laten controleren.

Dat zegt niet alleen de branche van boomcontroleurs, maar ook de wet. Eigenaren van bomen hebben juridisch gezien een zorgplicht: in sommige gevallen zijn zij aansprakelijk voor eventuele schade als een boom of tak valt en een mens (of diens auto of ander bezit) treft. De meeste bomen in Nederland behoren tot grote eigenaren: in bossen zijn het doorgaans organisaties als Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten. Parken, plantsoenen en alle andere bomen binnen de bebouwde kom horen veelal aan lokale overheden. Die voeren regelmatig controles uit. Volgens deskundigen is de veiligheid in veel openbare gebieden voldoende gewaarborgd.

Maar een aanzienlijk deel van de bomen staat op particuliere grond. De eenzame fietser die kromgebogen over zijn stuur zichzelf een weg baant langs een rij mooie bomen, kan niet weten van wie ze zijn en hoe het met hun gezondheid staat, of de eigenaar zich hierom bekommert en er geld voor over heeft die geregeld te laten controleren. Vooral bomen bij particulieren in de tuin worden minder vaak gecontroleerd.

Opletten is voor alle partijen het eerst vereist, zeggen de gesprekspartners van dit artikel. Paul Kindt: ‘Misschien moeten landgoedeigenaren overwegen om bij bepaalde weersomstandigheden wegen of gebieden te sluiten. Anderzijds moet de burger misschien ook beter worden voorgelicht over de veiligheid rond bomen bij harde wind.’

Ook boomonderzoeker Kees Fliers ziet struikelblokken op het natuurpad: ‘Door corona zijn steeds meer mensen de natuur in getrokken. Organisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten waren al hard op dreef om mensen de bossen in te krijgen. Dat is mooi, maar met de huidige klimaatveranderingen vergroot het wel de noodzaak voor alle eigenaren, ook particuliere, om de gezondheid van hun bomen te bewaken.’

Het Kelderluik-arrest

Wie na een ongeval met een boom schade wil verhalen op de eigenaar, loopt op juridisch terrein onvermijdelijk tegen het zogeheten Kelderluik-arrest aan. Dat is een uitspraak uit 1965 van de Hoge Raad over een zaak rond een café in Amsterdam. Een medewerker van Coca-Cola had daar na het afleveren van frisdrank een kelderluik open laten staan. Een cafébezoeker viel op weg naar het toilet in dat luik en liep lichamelijk letsel op. De man stapte naar de rechter en kreeg in eerste instantie ongelijk: hij had beter moeten opletten, de café-eigenaar of Coca-Cola viel niets te verwijten. De Hoge Raad dacht daar anders over: de medewerker van Coca-Cola had er rekening mee moeten houden dat onoplettende voorbijgangers in dat gat zouden kunnen vallen. De frisdrankenfabrikant moest in dit geval de helft van de schade vergoeden; de andere helft moest het slachtoffer zelf betalen.

Wie na een ongeval met een boom zijn schade wil verhalen, zal moeten bewijzen dat de eigenaar niet heeft voldaan aan zijn zorgplicht, zo leert de rechtspraak. Letselschadeadvocaten weten dat schade van een tak die op een auto valt niet per definitie te verhalen valt op de eigenaar van de boom. Dat is alleen zo wanneer die eigenaar nalatigheid valt te verwijten, iets wat de rechter bepaalt. Bij de zorgplicht voor bomen hoort ook een onderzoeksplicht: vandaar dat eigenaren er goed aan doen de conditie van hun bomen, ook al is het er maar één, geregeld (eens per drie of vijf jaar) te laten beoordelen op ziekten of andere gebreken.

Tip van letselschadeadvocaten: maak in elk geval direct na een incident zo veel en gedetailleerd mogelijk foto’s van de betreffende boom. Deskundigen kunnen er eventuele gebreken uit aflezen, wat bewijsmateriaal kan zijn voor verzekeraars of rechters. Laat zo snel mogelijk na het ongeval onafhankelijk deskundig onderzoek doen. Vooral in de herfst kan bewijsmateriaal snel verloren gaan.

Enkele veel voorkomende boomziekten en gebreken

Iepenziekte

Een schimmel die zich via de houtvaten verspreidt. Doordat de boom die vaten afsluit ter bescherming, zal hij verdrogen, met kans op afbreken of omvallen.

Essentaksterfte

Ongeneeslijke, wijdverspreide schimmelziekte onder essen. Infecteert via de bomen het blad, waarna de takken worden besmet. Gevolg: afsterven van takken.

Kastanjebloedingsziekte

Komt alleen voor bij paardekastanjebomen. Een bacterie nestelt zich in de cellen van de boom, die daardoor verstopt raken. De boom krijgt zo minder voeding en zal sterven.

Vruchtboomkanker

Schimmelziekte bij vooral appel- en perenbomen waarbij cellen afsterven en sapstromen in de boom worden belemmerd. Gevolg: tak of boom sterft af.

Plakoksel

De naam voor een zijtak die (door genetische gevoeligheid of doordat bomen te dicht op elkaar staan) in plaats van opzij min of meer omhoog groeit, naast de stam. Daardoor kan een structuur ontstaan waar water in komt en waar schimmels zich kunnen ontwikkelen. De plek wordt dan steeds zwakker, waarna vooral bij storm makkelijk zware takken afbreken.

Meer over