ColumnIonica Smeets

Stel je voor dat eens per jaar iedereen ter wereld met een willekeurige ander van lichaam en leven ruilt

null Beeld

Thomas van der Meer, mijn favoriete invalcolumnist van de Volkskrant, schreef vorige week over de merkwaardige plannen van zijn kennis Jochem: ‘Zo lijkt het hem een goed idee om een stel kinderen te laten opvoeden door robots, afgezonderd van de samenleving. Op hun 18de verjaardag krijgen die kinderen een overzicht van alle politieke ideologieën. Omdat ze niet zijn beïnvloed door de verhalen van mensen, kunnen ze op basis van louter rationele afwegingen een keuze maken. Zo komen we eindelijk te weten welke ideologie de juiste is, volgens Jochem.’ Uit de column blijkt Jochem een aanhanger van Forum voor Democratie. Zou hij verwachten dat in dit robotexperiment de kinderen uiteindelijk voor een rechts-nationalistische ideologie kiezen?

Op zich ben ik dol op gedachtenexperimenten, maar bij deze opzet zie ik nogal wat haken en ogen. Groeien kinderen die opgevoed worden door robots wel op tot evenwichtige volwassenen die een rationele keuze kunnen maken? Wat leren de kinderen allemaal van de robots? Ze zullen op zijn minst een taal moeten kennen om de ideologieën te kunnen vergelijken. Behandelen de robots alle kinderen hetzelfde? Is het hierbij niet heel belangrijk wie de robots programmeren en meet je zo toch weer hoe mensen ideologieën aan elkaar doorgeven?

Een paar jaar terug zag ik een korte lezing van een filosoof over een ander gedachtenexperiment: ‘De sluier van onwetendheid’. Hierbij is het idee dat je mensen vraagt om te beslissen hoe de samenleving eruit zou moeten zien, zonder dat ze weten wat hun eigen positie daarin zal zijn. Ze weten bijvoorbeeld niets over hun eigen gender, etnische achtergrond, rijkdom of aangeboren vaardigheden.

Van achter die sluier van onwetendheid moeten ze bedenken hoe je de maatschappij zou willen inrichten. Of om het in termen van Jochem te formuleren: wat is de juiste ideologie? Je kunt betogen dat mensen in dit geval zullen zorgen dat de minst bevoordeelde individuen het nog goed genoeg hebben, voor het geval zijzelf zo’n pechvogel blijken te zijn.

Dit gedachtenexperiment vind ik duizend keer interessanter dan de robot-opvoeding. Deze week zocht ik het weer op en toen las ik over een variant die al helemaal onmogelijk uit te voeren is, maar waar je heel lang over kunt nadenken. Stel je voor dat voortaan eens per jaar iedereen ter wereld met een willekeurige ander van lichaam en leven ruilt.

Als iedereen weet dat dit gebeurt, zouden we dan niet streven naar een samenleving waarin alles veel eerlijker verdeeld is? Zeker de geluksvogels in de rijkste 1 procent: zij hebben immers een kans van 99 procent om er bij de volgende ruildag schrikbarend veel op achteruit te gaan. Zouden zij dan niet hun enorme middelen inzetten om te zorgen dat de verdeling van welvaart en welzijn wat gelijkmatiger wordt?

Maar ja, mensen als Jochem zullen dit wel weer stomme gedachtenexperimenten vinden. Zij weten natuurlijk prima wat hun positie in de samenleving is, in welk lichaam ze voor altijd zitten en hoe ze daarvoor alles zo goed mogelijk regelen.

Meer over