Sceptici in crisis door het paranormale

Nadat een hypnotiseur hem had verteld dat hij enorm sexy was, had de Engelse heer Nixon een onbedwingbare behoefte met zijn huisraad te copuleren....

De sceptische psycholoog Michael Heap schoot de hypnotiseur te hulp: er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor het begrip 'trance'. De werkwijze van een hypnotiseur berust doorgaans op de selectie van proefpersonen die het meest ontvankelijk zijn voor suggestie, aldus Heap. Inderdaad kan een hypnotiseur zulke mensen merkwaardige dingen laten doen, maar er is geen sprake van een langdurige trance waaraan iemand slechts kan ontsnappen door een vingerknip van de meester. De hypnotiseur werd dan ook niet vervolgd.

Meestal zijn sceptici minder vriendelijk voor vertegenwoordigers van de paracultuur. Talloze astrologen, waarzeggers, hypnotiseurs en tarotmeesters zijn al ontmaskerd door sceptisch wetenschappelijk onderzoek. Hun succes bleek te berusten op toeval, trucjes of regelrecht bedrog. Toch verkeert het scepticisme in een diepe crisis, werd dit weekeinde gezegd op een congres van Europese sceptici in Maastricht. Hoeveel natuurwetenschappelijke argumenten er ook worden aangedragen, het paranormale zet zijn onstuitbare opmars gewoon voort.

Sommigen van de ongeveer tweehonderd, overwegend mannelijke sceptici leken dan ook ten einde raad. 'Toen ik twintig jaar geleden begon met het verbreiden van het sceptische standpunt, was ik heel optimistisch. Ik heb in elke grote tv-show in de Verenigde Staten gezeten, maar de situatie wordt alleen maar erger. Er zijn steeds meer mondiale mediabedrijven die het paranormale als amusement verkopen, van Hollywood-films en The X-Files tot paranormale shows op tv. Serieuze wetenschapsprogramma's worden meestal 's nachts uitgezonden', zei de Amerikaanse scepticus Paul Kurtz.

Het lijkt zo simpel om buitenissige claims te beantwoorden met de wetten van logica en wetenschappelijk onderzoek. Maar in de praktijk valt dat vies tegen, zei Christopher French, een psycholoog die in menige Britse tv-show het sceptische standpunt mocht uitdragen. 'Ongeveer 95 procent van de paranormale verschijnselen kun je heel simpel verklaren door toeval, bedrog of verkeerde waarneming. Maar de laatste 5 procent laat zich veel moeilijker verklaren', aldus French.

Zo zijn sommige ufo-meldingen nooit opgehelderd. Ufologen zien hierin het 'bewijs' voor het bestaan van vliegende schotels, terwijl sceptici aannemen dat er niet voldoende gegevens zijn om achter de waarheid te komen. Vooral in talkshows op televisie komt de scepticus vaak in een ondankbare positie terecht, is French' ervaring.

'Je bent al heel snel de kille wetenschapper tegenover de warme, invoelende New Age-adept. Of de bevooroordeelde academicus, gevangen in zijn rationeel wereldbeeld, tegenover de ruimdenkende opponent die wil accepteren dat er dingen zijn die we niet rationeel kunnen verklaren.'

Bovendien heeft de wetenschapper geen leuke boodschap. French: 'Tegenover je zit iemand die zegt: ''We hebben allemaal verbazingwekkende krachten, als we maar weten hoe we die moeten vrijmaken.'' Dan moet ik zeggen: nee, we hebben helemaal geen verbazingwekkende krachten, we zijn maar doodgewone mensen. Of: de dood is helemaal niet het begin van een spirituele reis, maar slechts de overgang van biochemie naar chemie. Daar maak je jezelf niet populair mee.'

Ook de 'slachtoffers' van paranormale verschijnselen reageren vaak vijandig, zegt French. 'Het lijkt mij helemaal niet zo leuk om een klopgeest in je huis te hebben of door ufo's ontvoerd te zijn. Toch willen mensen helemaal niet horen dat er misschien een andere verklaring is voor hun verhaal. Ze voelen zich immers bijzonder door hun paranormale ervaring. Anders zouden ze bijvoorbeeld niet op televisie komen.'

De Britse scepticus Wayne Spencer concludeerde dat sceptici maar het beste weg kunnen blijven uit tv-programma's waar geen eer aan te behalen valt. Beter kunnen zij dikke en degelijke boeken schrijven, die het grote publiek niet direct bereiken, maar via de wetenschap wel een belangrijke invloed kunnen uitoefenen.

De Vlaamse wetenschapsfilosoof Jean-Paul van Bendegem zag nog het meest in een lichtvoetige bestrijding van de paracultuur. Logische tegenargumenten maken weinig indruk, omdat het bovennatuurlijke zich juist onttrekt aan de wetten der logica. Zelf graancirkels aanleggen, is een veel betere methode om de gelovigen in buitenaards leven beet te nemen.

Ook Deense sceptici gebruikten de grap om een 'business-astroloog' te ontmaskeren. Deze man, die zich graag in zijn Ferrari liet fotograferen, beweerde dat hij de ware aard van sollicitanten kon achterhalen op basis van hun horoscoop.

Sceptici legden hem een geval voor. 'Deze man is bereid om zichzelf op te offeren en anderen te helpen. Hij is empathisch en zelfs in het bezit van helende krachten', concludeerde de business-astroloog. Helaas had hij zojuist de horoscoop getrokken van nazi-arts Josef Mengele.

Meer over