Rusland blijft bizar

PIETER WATERDRINKER, pseudoniem van Pieter van der Sloot, is bekend geworden met één enkele zin. 'Wat wil je ook, met zo'n joodje aan het hoofd', laat hij in zijn debuutroman Danslessen uit 1998 een personage zeggen....

Henk van Renssen

Het boek speelt in Zandvoort, ergens in de jaren zeventig, en met het 'joodje' wordt de fictieve burgemeester van de badplaats, een zekere Van der Heijden bedoeld.

Nu wil het geval dat de huidige burgemeester van Zandvoort ook Van der Heijden heet. En die voelde zich beledigd. Hij klaagde Waterdrinker aan wegens antisemitisme en een kleine rel in literair Nederland was het gevolg. De rechter stelde de burgervader in het gelijk, maar Waterdrinker werd in hoger beroep vrijgesproken. Het Openbaar Ministerie is nu in cassatie gegaan bij de Hoge Raad.

Waterdrinker, in het dagelijks leven correspondent van De Telegraaf in Moskou, heeft er duidelijk onder te lijden. Aan het eind van zijn nieuwe boek, een bundel Russische reportages getiteld Kaviaar en ander leed, zegt hij met veel nadruk dat zijn mening niet overeenkomt met die van de geïnterviewde personen. 'Eenieder die het tegendeel tracht te beweren, zal - ditmaal - door mij persoonlijk worden achtervolgd tot in de krochten van de hel.'

Na het lezen van de bundel komt zo'n larmoyante uithaal niet als een verrassing. In zijn reisverslagen, gemaakt in ongeveer alle uithoeken van Rusland, drukt Waterdrinker zich geregeld uit in overdreven en clichématig taalgebruik. Hij zegt vaak net even te duidelijk wat hij beter aan de verbeelding had kunnen overlaten.

Dat is jammer, want de plekken die hij bezoekt en de mensen die hij spreekt, zijn interessant genoeg om eenvoudigweg te beschrijven. In de geïsoleerde poolstad Norilsk, schrijft hij, is de levensverwachting een jaar of 52. Er hangt voortdurend een gele zwaveldamp in de straten, veroorzaakt door 'rook uitbrakende fabrieksschoorstenen alom'. Werkloosheid, echtscheidingen, ziektes, kou, drug- en drankgebruik maken deel uit van het dagelijks leven.

Moet je daar dan aan toevoegen, alsof het nog niet duidelijk genoeg is: 'Alleen de allerjongsten beseffen nog niet dat zij geboren zijn op wellicht de gruwelijkste plek op aarde'? Waterdrinker laadt met zulke platitudes de verdenking op zich dat hij liever een schrijver is dan een journalist. Terwijl hij, als hij zich beperkt tot het journalistieke noteren van wat hij hoort en ziet, tot aardige observaties komt.

Waterdrinker heeft, schrijft hij nadrukkelijk in zijn nawoord, 'alle politieke en academische geleerdheid rücksichtlos uit dit boek weggelaten'. In plaats daarvan concentreert hij zich op de dagelijkse werkelijkheid van het postcommunistische Rusland. En die is, als we hem moeten geloven, uiterst bizar.

De schrijver bezoekt de Russische Adelsclub in Moskou, waar een jonkvrouw adellijke kinderen onderwijst in het vak 'etiquette'. Hij loopt mee met een vruchteloze tocht van een stel dronken jagers en spreekt met de achterachterkleinzoon van Dostojevski. Hij beschrijft de wegkwijnende Autonome Joodse Regio Birobidzjan en de corrupte kaviaarvisserij, en laat zich voorlichten door een spiritualistische dolfijnentrainster.

Het zijn vaak onderhoudende en informatieve verhaaltjes die getuigen van een eigen blik op het moderne Rusland. Waterdrinkers conclusie: Rusland is, ondanks de vele veranderingen, 'nog steeds hetzelfde Absurdistan' als in het communistische tijdperk.

Met één extra element: de extreme armoede en rijkdom die zijn ontstaan na het verdwijnen van het communisme. Die herinneren Waterdrinker nog het meest aan het Rusland uit negentiende eeuw. Veelvuldig zijn zijn verwijzingen naar 'de geest van Dickens', 'een verhaal van Guy de Maupassant' en 'de geniale bladzijden van Tolstoj, Poesjkin en Dostojevski'.

Rusland, aldus Waterdrinker, is een land dat economisch wordt uitgezogen door een kleine elite. Bovendien kampt het land met 'het onverwerkte, bloedige communistische verleden'.

Dat alles, concludeert hij pessimistisch, 'vormt een zware tijdbom onder de naar rust en welvaart snakkende Russische samenleving'. Om daar nog maar eens aan toe te voegen: 'Daarvan ben ik zeker.'

Meer over