geschiedenis

Ridder te paard? Eerder ridder te pony, ontdekken historici

null Beeld Thomas Nondh Jansen / paard:  Angela, Manege Leidscheinveen Den Haag
Beeld Thomas Nondh Jansen / paard: Angela, Manege Leidscheinveen Den Haag

Ze boezemden angst in en waren cruciaal voor de middeleeuwse veldslagen, de bereden ridders. Maar de paarden waar ze op zaten, waren niet groter dan een moderne pony.

Geertje Dekkers

Stevig bepantserd, lans in de aanslag en hoog te paard: zo intimiderend zijn middeleeuwse ridders talloze keren afgebeeld. In werkelijkheid waren hun paarden nogal klein, schrijven Britse historici en archeologen in het International Journal of Osteoarchaeology op basis van onderzoek naar Engelse paardenbotten: de schouder- of schofthoogte van oorlogspaarden schommelde rond 1 meter 40. Engelse ridders zaten volgens het onderzoek dus, net iets minder ontzagwekkend dan vaak gedacht, op dieren ter grootte van hedendaagse pony’s.

Dat middeleeuwse paarden kleiner waren dan de onze, wisten kenners al, zegt historicus Mario Damen van de Universiteit van Amsterdam, die niet betrokken was bij het onderzoek. Op basis van schriftelijke bronnen was de voorzichtige inschatting dat ze een schofthoogte hadden van ongeveer 1,50 tot 1,60 meter. Damen: ‘Dit onderzoek stelt dat dus naar beneden bij en dat is interessant.’

Willem de Veroveraar

De hoogte van paarden schommelde in de loop van de Middeleeuwen en rond 1100 waren de dieren op hun kleinst. Bovendien waren hun botten toen op hun zwakst, zo bleek toen de onderzoekers de dikte van beenbotten vergeleken met hun breedte. Dat is een vaker gebruikte methode om te bepalen hoe robuust een skelet is. De uitkomst is opmerkelijk, want in die periode viel de Normandiër Willem de Veroveraar Engeland binnen en werd hij koning. Zo kreeg Engeland een bovenlaag van Normandiërs, die juist bekend stonden om hun aandacht voor paardenfokken. Het had voor de hand gelegen als dat grote en stevige paarden had opgeleverd, met overmacht op het slagveld. Maar het tegendeel bleek dus het geval.

Bronzen standbeeld van Karel de Grote. Beeld Bettmann Archive
Bronzen standbeeld van Karel de Grote.Beeld Bettmann Archive

Misschien hadden het kleine formaat en de zwakte van de paarden te maken met politieke en economische problemen van voor de Normandische inval, zo opperen de onderzoekers. Of met de onrust die erop volgde. Maar zeker zijn ze niet van hun zaak. ‘Wat dat betreft, laat dit onderzoek nog veel te vragen over’, zegt Damen: ‘Het geeft maten maar weinig verklaringen voor de ontwikkelingen.’

Ondanks hun bescheiden bouw waren paarden van groot belang voor oorlogvoering. Al vanaf de vroege Middeleeuwen vochten ruiters mee en vanaf de 10de eeuw kregen ze een toonaangevende rol, legt Damen uit: ‘Toen kwam in grote delen van Europa veel macht bij lokale heren te liggen en die huurden mannen in die handig waren met paarden en voor hen konden vechten. Aanvankelijk waren dat gewone boerenzoons, maar in de loop van de 10de en 11de eeuw kregen ze steeds meer aanzien. Daarom ging ook de adel zich uitdossen als deze mannen te paard en uiteindelijk mengden de twee groepen. Zo ontstond een nieuwe klasse: die van de ridders.’

Stormrammen

Op de slagvelden van de Hoge Middeleeuwen waren de bereden ridders angstaanjagend, ondanks de beperkte afmetingen van hun dieren: ‘Met een lans onder de arm geklemd vormden ze samen met hun paard een soort rennende stormrammen’, zegt Damen. ‘Voor veldslagen in de 12de en 13de eeuw waren ze essentieel.’

Vanwege hun militaire belang, en vanwege hun hoge prijs, gaven paarden aanzien, zoals de Italiaan Jordanus Rufus in 1252 schreef: ‘Het is door middel van paarden dat vorsten, hooggeplaatsten en ridders zich onderscheiden van het gewone volk.’ Vandaar dat machthebbers zich graag te paard lieten vereeuwigen op munten, zegels of schilderingen. Op sommige van die afbeeldingen zien paarden er indrukwekkend groot uit; groter dan ze volgens de onderzoekers waren.

Komt dat misschien doordat middeleeuwers klein waren en paarden dus groot afstaken bij hun ruiters? Waarschijnlijk niet, of slechts gedeeltelijk, want zo klein waren middeleeuwers niet. De lengte van de gemiddelde Engelsman schommelde toen rond de 1 meter 70. Dat is ongeveer 5 centimeter minder dan nu. Wellicht hebben de grote paarden meer te maken met het doel van de afbeeldingen: imponeren. Een man op een groot paard boezemt ontzag in en daarom kunnen afmetingen zijn overdreven.

Of kwamen de groot afgebeelde paarden misschien van het continent en hadden de dieren daar een hogere schoft dan de onderzochte Engelse paarden? Dat is mogelijk, stelt Damen, maar de Engelse paardenfokkerij was geen geïsoleerde aangelegenheid. In de Middeleeuwen werden dieren namelijk over grote afstanden vervoerd. Zo belandden paarden van Arabische afkomst al in de 8ste eeuw via Noord-Afrika en Zuid-Europa bij fokkers in Engeland.

Bovendien laat een van de onderzoekers, hoogleraar archeologie Alan Outram van de universiteit van Exeter, weten dat het team momenteel ook paardenbotten van het vasteland bekijkt. Hun resultaten zijn nog niet compleet, maar de gevonden afmetingen zijn tot nu toe vergelijkbaar. ‘Er is enige variatie per regio, maar het algemene beeld is vergelijkbaar.’

Zo groot als een przewalskipaard

De onderzoekers bekeken een kleine tweeduizend botten van paarden die tussen 300 en 1650 stierven. Daar zaten ridderpaarden tussen, maar ook boerenpaarden. Al die dieren gingen mee in het onderzoek, want aan de botten konden de onderzoekers niet zien om wat voor paarden het ging.

Ze zagen de gemiddelde schofthoogte in de loop van de tijd veranderen: van ongeveer 1,35 meter aan het begin van de onderzoeksperiode naar minder dan 1,30 in de 11de eeuw. Dat is ongeveer even hoog als het hedendaagse przewalskipaard, dat bekend is vanwege zijn kleine maat. Later nam de schofthoogte weer toe, tot gemiddeld bijna 1,40 meter in de eeuwen na de Middeleeuwen. Vergeleken met nu is dat nog steeds klein, want tegenwoordig haalt een gemiddeld trekpaard bijna 1 meter 70 en de schoft van bijvoorbeeld Anky van Grunsvens succesvolle paard Bonfire zat op 1,72.

Nu waren oorlogspaarden waarschijnlijk iets groter dan hun soortgenoten op het boerenland, want daar hinten middeleeuwse bronnen op. Maar, zo mailt archeoloog Alan Outram, die meewerkte aan het onderzoek: de afmetingen van alle onderzochte botten zaten behoorlijk dicht op elkaar en serieus grote paarden zaten simpelweg niet tussen de vondsten. Vandaar de conclusie dat middeleeuwse oorlogspaarden ongeveer 1 meter 40 waren. Met af en toe een uitschieter van 1,50.