Biologie

Parasieten kunnen we best missen, toch? Integendeel: ze hebben zelfs onze bescherming nodig

Paardenhaarwormen laten krekels in het water springen, waar ze zich uit het achterlijf friemelen en wegzwemmen. Beeld Anand Varma
Paardenhaarwormen laten krekels in het water springen, waar ze zich uit het achterlijf friemelen en wegzwemmen.Beeld Anand Varma

Parasieten wekken weinig sympathie, met dat voor hun gastheren soms fatale gedrag. Toch breekt een groeiende groep wetenschappers, nu ze het zwaar hebben, een lans voor ze, want ze zijn ecologisch nuttig.

Het is toch niet voor te stellen dat een almachtige God bewust zoiets als de sluipwesp zou ontwerpen, schreef Charles Darwin, de grondlegger van de evolutietheorie. Zo’n wesp legt zijn eitjes in levende spinnen en insecten, die een gruwelijke dood tegemoet gaan opdat de larven vers voedsel hebben.

Erg sympathiek zijn ze niet, die parasieten. Als er over deze ongenode profiteurs wordt gesproken, is het meestal in termen van ongedierte en ziektebestrijding. En toch neemt een groeiende groep wetenschappers het voor ze op, nu blijkt dat een deel het zwaar heeft.

Parasieten vormen bepaald geen obscuur clubje. ‘Je vindt ze in zowat elk dier dat je opensnijdt’, zegt specialist David Thieltges van het mariene onderzoeksinstituut NIOZ. Het overgrote deel is nooit door onderzoekers beschreven, maar volgens ruwe schattingen beslaan ze al gauw eenderde tot de helft van alle diersoorten. Zo bezien is de dierenwereld weinig anders dan een verzameling gastheren waarin parasieten leven.

Complexe netwerken

Gaan die gastheren ten onder, dan slepen ze hun parasieten mee. Amerikaanse onderzoekers lieten onlangs in het vakblad Philosophical Transactions B. zien dat honderden parasieten mogelijk verdwijnen als apen en andere primaten die als kwetsbaar of bedreigd te boek staan – wat geldt voor ongeveer de helft van alle soorten – uitsterven. Hoe minder soorten een parasiet als gastheer kan gebruiken, hoe kwetsbaarder.

Dit soort modelstudies zijn natuurlijk erg theoretisch, reageert Thieltges. Maar het is op dit moment de beste manier om de complexe netwerken van parasieten en gastheren te onderzoeken en wat er gebeurt als je die verstoort. Daarbij geldt dat de beestjes die in en op primaten leven bovengemiddeld goed in kaart zijn gebracht. Voor de meeste dieren is dat heel anders.

Zo kan het dat de eerste uitstervingen waarschijnlijk grotendeels ongemerkt al hebben plaatsgevonden. Want dát er al parasieten zijn uitgestorven, is duidelijk. De platworm Stichocotyle nephropis, bijvoorbeeld, is sinds 1986 niet meer waargenomen, waarschijnlijk omdat de roggen waarin ze leven zijn uitgedund als gevolg van overbevissing. Ook veranderingen van leefgebieden door klimaatopwarming en milieuvervuiling vormen een bedreiging.

Ecologisch nuttig

En dat is slecht nieuws, vindt naast Thieltges ook bioloog Chelsea Wood, die parasieten onderzoekt aan de Universiteit van Washington. Even voor de goede orde: het is niet ineens een misdaad tegen de natuur om de tekentang erbij te pakken als dat na een boswandeling nodig blijkt. Om over de strijd tegen malaria, veroorzaakt door een eencellig parasitair wezentje in de bekende mug, nog maar te zwijgen. ‘Ons doel is om alle parasieten die mensen schade berokkenen uit te roeien.’

Maar de overgrote meerderheid doet mensen geen kwaad en speelt een ecologisch nuttige rol, zegt Wood. Zoals wolven een hertenpopulatie binnen de perken kunnen houden, waardoor die het bos niet kaalvreten, zo kunnen parasieten de aantallen van hun gastheren in bedwang houden.

Een wespenlarf voedt zich met een lieveheersbeestje en spint een cocon die het insect klemzet, zodat de larf beschermd is.  Beeld Anand Varma
Een wespenlarf voedt zich met een lieveheersbeestje en spint een cocon die het insect klemzet, zodat de larf beschermd is.Beeld Anand Varma

Bovendien manipuleren sommige parasieten het gedrag van hun gastheer, met soms onverwachte gevolgen voor het hele ecosysteem. Neem de parasitaire platwormen die in het zuidwesten van de VS als larve in killivisjes leven en volwassen worden in de buik van watervogels. Hun eitjes verspreiden ze via de uitwerpselen van de vogel.

‘Die killivisjes zijn de snacks van het zoutmoeras. Normaal gesproken proberen ze niet op te vallen’, zegt Wood. ‘Maar als ze zijn geïnfecteerd met de parasiet, worden ze gek: ze gaan met hun glimmende onderkant naar boven zwemmen, komen vaker bij het wateroppervlak en bewegen veel meer in het rond.’

Deze geïnfecteerde visjes worden tien tot dertig keer vaker door vogels opgegeten, zegt ze. Fijn voor de parasiet, die zijn levenscyclus kan voltooien. ‘Maar ook voor de vogels. Waarschijnlijk leven er meer watervogels in de zoutmoerassen dan als die wormen er niet waren geweest.’

Sneeuwbaleffect

Of neem de paardenhaarwormen die krekels het water in laten springen, waarna ze zich uit het achterlijf friemelen en wegzwemmen. Wat volgt, is een sneeuwbaleffect, lieten Japanse onderzoekers zien met een experiment waarin ze meer of minder geïnfecteerde krekels tot een stroompje toelieten. Als forellen minder in het water gesprongen krekels kunnen eten, eten ze meer slakjes en andere algenetende bodemdieren. Doordat hun aantallen afnemen groeit er meetbaar meer alg op de bodem.

Zo zijn er legio van dit soort bizarre manipulaties bekend, terwijl nog maar een fractie van de parasieten is bestudeerd. ‘Ik denk dat we pas net beginnen te begrijpen welke rol ze spelen’, zegt David Thieltges van het NIOZ. ‘Dat komt doordat hun invloed vaak indirect is en daarom moeilijk waar te nemen. Het effect van een haai die een zeehond opvreet, is een stuk duidelijker.’

Een platworm doorboort de huid van een kikkervisje. Dat krijgt daardoor gezwellen aan zijn ledematen, waardoor het een makkelijke prooi wordt voor bijvoorbeeld reigers. Beeld Anand Varma
Een platworm doorboort de huid van een kikkervisje. Dat krijgt daardoor gezwellen aan zijn ledematen, waardoor het een makkelijke prooi wordt voor bijvoorbeeld reigers.Beeld Anand Varma

Deze toenemende kennis over de rol van parasieten en de bedreigingen waarmee ze te maken hebben, leidt tot een groeiend besef onder wetenschappers dat de weinig geliefde parasieten bescherming nodig hebben. Chelsea Wood spreekt van een kentering in het denken daarover sinds een jaar of vijf.

Zelf schreef ze mee aan een parasietenbeschermingsplan, dat vorig jaar werd gepubliceerd. Het bevat onder meer de oproep om meer werk te maken van parasietenstudies. Dat moet er wat haar betreft toe leiden dat bedreigde parasieten een beschermde status krijgen.

Dat parasieten een ecologische rol spelen hoeft trouwens niet het enige argument te zijn om ze te beschermen, vindt Wood. Ze wijst op de reuzenpanda, hét symbool van bedreigde natuur die bescherming verdient. ‘Als die verdwijnen zal dat weinig invloed hebben op de Chinese natuur, toch zouden we er kapot van zijn. Parasieten zijn niet wollig of schattig, we zetten ze niet op een sticker. Maar ik geloof dat als biodiversiteit een intrinsieke waarde heeft, dat ook geldt voor parasieten.’

Meer over