nieuwsJet Bussemaker

Overheid gaf met late start campagne te veel ruimte aan vaccintwijfel, blijkt uit onderzoek naar prikweigeraars

De Nederlandse overheid is te laat begonnen met het bereiken en overtuigen van potentiële vaccinatietwijfelaars en -weigeraars. Omdat niet direct geprobeerd is om kwetsbare groepen te bereiken, hebben spookverhalen en complottheorieën zich dieper genesteld.

Demonstranten tijdens een protestactie van onder andere Viruswaarheid op het Malieveld. Beeld ANP
Demonstranten tijdens een protestactie van onder andere Viruswaarheid op het Malieveld.Beeld ANP

Dat concluderen onderzoekers van het LUMC, de Erasmus Universiteit en de Haagse Hogeschool na onderzoek onder vaccinatieweigeraars. De besmettelijke deltavariant dreigt opnieuw veel nieuwe ziekenhuisopnamen te veroorzaken. Op dit moment zijn zeker negen op de tien opgenomen covidpatiënten niet gevaccineerd. In de vaccinatiecampagne kwam pas laat aandacht voor moeilijk bereikbare groepen, daardoor begint de tijd nu te dringen. Dat zegt oud-minister Jet Bussemaker, tegenwoordig hoogleraar Wetenschap, beleid en maatschappelijke impact aan het LUMC, én een van de hoofdonderzoekers.

Het vaccinatietempo stokt, twijfelaars blijken uiterst moeilijk te overtuigen. Waar is het misgegaan?

‘Het precieze moment is moeilijk aan te wijzen. Maar grofweg zien we dat aan het begin van de vaccinatiecampagne al vroeg is ingezet op massale vaccinatie. De GGD’s moesten xl-locaties opzetten. Het plan was om snel een groot aantal mensen te vaccineren. Daardoor werd ook vrij snel afgestapt van maatwerk.

‘Zo’n massale campagne is een logische keuze, maar de overheid heeft zich op dat moment nauwelijks bezig gehouden met groepen die moeilijk bereikbaar zijn of extra informatie en ondersteuning nodig hebben. Parallel aan de grootschalige campagne had men ook direct de wijken in moeten gaan met begrijpelijke informatie voor iedereen. Dat had echt een verschil kunnen maken.’

De vaccinatiecampagne kwam al moeilijk op gang. Is het dan wel handig om gelijktijdig tijd en moeite in twijfelaars te steken?

‘Er was inderdaad genoeg reden om eerst de massa te prikken: daar valt het meeste effect te halen. Maar er is te weinig gedaan met de kennis die er al was over moeilijke groepen. Uit ons onderzoek blijkt dat het vooral mensen betreft uit kansarme wijken, met een lage sociale status en soms een taalachterstand, die wantrouwend zijn naar de overheid en instituten als het RIVM. Deze groepen hebben moeite om een goede, gewogen keuze te maken, omdat ze veel door elkaar halen: ze stellen nepnieuws gelijk aan betrouwbare informatie.

‘Doordat er in het begin van de vaccinatiecampagne weinig aandacht was voor deze groep, zien we nu dat de gevolgen van de crisis ongelijk verdeeld zijn over de bevolking. We moeten uitkijken dat niet vooral mensen met sociale problemen, of bijvoorbeeld een lagere opleiding ziek worden.’

U was als staatssecretaris van Volksgezondheid in 2009 betrokken bij de HPV-vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Ook toen kwamen mensen niet opdagen vanwege angst voor het vaccin. Is daarvan geleerd?

‘Ik zie het nu op hetzelfde punt misgaan. Voor de HPV-vaccinaties zijn we ook direct aan de lopende band gaan vaccineren, op grote locaties, in sporthallen. Naar bezwaren en twijfels luisterden we niet echt. We dachten dat het wel goed zou komen als we onze medische kennis daar tegenover zouden zetten: dat werkte niet.

‘Ook nu heeft de overheid niet op tijd gerealiseerd dat mensen er een andere waarheid op nahouden. Die waarheid hoeven we niet te omarmen, maar we moeten wel begrijpen wat er speelt om wantrouwen te bestrijden.’

Het kabinet bereidt inmiddels een wet voor die het verplichten van vaccinatie- herstel- en testbewijzen in de horeca mogelijk maakt. Kan meer drang weigeraars alsnog over de streep trekken?

‘Met dwang of drang lopen we het risico dat we niet-gevaccineerden wegzetten als de losers binnen de samenleving, de wappies. En dat gaat allesbehalve helpen om hen te overtuigen alsnog een vaccin te nemen, het jaagt mensen alleen maar meer binnen hun eigen groep.

‘Veel twijfelaars en weigeraars zijn bovendien vatbaar voor verandering van beleid. Eerder werd invoering van een vaccinatiebewijs steeds afgehouden. Mensen zien dat, onthouden het. Als het dan alsnog gebeurt, wekt dat argwaan. Dat hebben we eerder gezien met wijziging van beleid rond mondkapjes: eerst zouden die volgens het RIVM niet werken, waarna ze toch werden ingevoerd.

‘Natuurlijk zie ik ook dat het in ziekenhuizen weer dreigt mis te gaan en dat er iets moet gebeuren om dat te voorkomen. Maar als je dwang of drang toepast, moeten we beseffen dat zoiets het wantrouwen onder deze groep alleen maar verder zal vergroten.’

Meer over