neurologie

Opscheppen dat vier uur slaap genoeg is? Onzinnig ‘slaapmachismo’, zegt deze neuroloog

Weinig slapen als voorwaarde voor succes? Neuroloog Steven Laureys verzet zich in zijn nieuwe boek tegen ‘slaapmachismo’. Slaap is een natuurlijk medicijn, waarvan we ‘als maatschappij het belang verwaarlozen’.

Kaya Bouma
null Beeld Inez van Vuren
Beeld Inez van Vuren

Vier uur per nacht. Dat is de hoeveelheid slaap waar Donald Trump naar eigen zeggen genoeg aan heeft. Slaap is volgens de voormalig president van de Verenigde Staten voor pussy’s. Wie net zo succesvol wil worden als hij, moet simpelweg vroeger opstaan dan de concurrentie, tipte hij jaren geleden al in zijn boek Denk als een miljardair.

Het is een schoolvoorbeeld van wat Steven Laureys (53) ‘slaapmachismo’ noemt. Deze vorm van stoerdoenerij is niet alleen aan Trump voorbehouden, signaleert de Vlaamse neuroloog. In de politiek, in het bedrijfsleven maar ook onder bijvoorbeeld artsen geldt weinig slapen nog altijd als teken van doorzettingsvermogen en veerkracht, niet als het ongezonde gedrag dat het eigenlijk is.

Laureys, die zelf zijn acht uur slaap ‘echt nodig’ zegt te hebben, begon zijn carrière als slaaponderzoeker aan de Universiteit van Luik. In 2006 kreeg hij wereldwijd bekendheid vanwege baanbrekend onderzoek naar comapatiënten waaruit bleek dat een op de vijf comapatiënten onterecht voor vegetatief wordt aangezien. Een paar jaar geleden schreef hij een bestseller over meditatie, een activiteit die volgens de neuroloog geen ‘zweverig tijdverlies’ is, maar sport voor de hersenen.

En nu ligt er een populairwetenschappelijk boek over slaap, Het no-nonsense slaapboek. Daarin maakt Laureys gehakt van de gedachte dat weinig slapen een voorwaarde is voor succes. Alleen ‘genetische uitzonderingen’ hebben genoeg aan vier uur slaap per nacht, schrijft hij. ‘De grote meerderheid van zelfverklaarde kortslapers ontzegt zichzelf slaap die ze echt nodig hebben.’

Het eigenaardige aan ‘slaapmachismo’ is dat het ingaat tegen gezond verstand, vertelt Laureys via een videoverbinding – hij woont en werkt sinds een paar jaar in Canada. ‘Als we gaan vliegen, willen we geen piloot die onvoldoende heeft geslapen. Ik denk dat duidelijk is. Maar waarom willen we dan wel een dokter die niet uitgeslapen is, zoals heel vaak gebeurt, of een politicus die ’s nachts een akkoord sluit na urenlange onderhandelingen, of een ceo die in slaap valt tijdens een meeting?’

Wat maakt weinig slapen zo ongezond?

‘Ik hoor mensen vaak zeggen: slaap is tijdverlies, ik heb het niet nodig. Maar slaap is net zo belangrijk als eten, het is onderdeel van ons bestaan. Je kunt niet zonder slaap, dan ga je gewoon dood. Het is niet voor niets dat het Guinness Book of Records het record zo lang mogelijk wakker blijven niet meer opneemt in nieuwe edities, niet slapen is gewoon te ongezond.

‘Slaap is een van de pijlers van onze gezondheid, net als bewegen, gezond eten en hoe we omgaan met stress. Er is een directe link tussen ons geheugen en slaap, blijkt uit een groot onderzoek in de jaren negentig waaraan ik meewerkte. Wie goed slaapt, onthoudt dingen beter. Slaap is ook belangrijk voor je emotionele evenwicht. De Nederlander Eus van Someren, jullie grote slaapexpert, toonde aan dat slaapgebrek een reeks mentale problemen veroorzaakt zoals angst en depressie.

‘Slaap is een natuurlijk medicijn. Je hoort nu allerlei quatsch over detoxdrankjes, maar er bestaat een echte detox en dat is slaap. Een aantal jaar geleden hebben wetenschappers ontdekt dat onze hersenen beschikken over een glymfatisch systeem, dat is ongelooflijk. Het voert toxische stoffen af. Als dat systeem faalt door slaapgebrek, kan dat leiden tot dementie. In je slaap produceer je ook het groeihormoon waar kinderen van groeien. Bij volwassenen gaat datzelfde hormoon veroudering tegen.’

U zou veel van uw patiënten goede slaap willen voorschrijven, schrijft u in uw boek.

‘Maar hoe doe je dat? Dat heb ik niet geleerd op mijn opleiding. Ik heb geleerd om slaappillen voor te schrijven, maar dat is vaak niet de oplossing.’

Krijgen we in Nederland en België te veel slaapmiddelen voorgeschreven?

‘Dat is een vaststaand gegeven. Vroeger wisten we niet dat mensen daar verslaafd aan konden raken, dat ze steeds meer en meer nodig hebben en dat er nog een hele reeks bijeffecten zijn. Mijn eigen mama neemt al slaappillen sinds ze 20 is.

‘Het is een makkelijke oplossing voor de arts en de patiënt. Ja, je valt ervan in slaap, maar de positieve effecten van slaap zie je niet. Van een slaappil kom je in een artificieel soort comaslaap. Overigens hebben angstremmers en antidepressiva ook effect op de kwaliteit van je slaap.

‘Slaap is zo’n complex proces en zo belangrijk voor je emotionele welzijn en je geheugen dat het eigenlijk onwaarschijnlijk arrogant is dat we zeggen: we repareren slaap alsof het een auto in de garage is die je even kan fiksen. Dat is de klassieke aanpak, maar het heeft geen zin om pillen te slikken om symptomen te onderdrukken zonder dat je het onderliggende probleem aanpakt. Daarom wil ik mijn gewicht als neuroloog in de schaal leggen om te zeggen: we moeten dit anders aanpakken.’

Hoe dan?

‘Ik schrijf ook slaapmedicatie voor, maar altijd voor een beperkte tijdsduur en in combinatie met cognitieve gedragstherapie om de achterliggende oorzaak van de slapeloosheid aan te pakken. Ik denk dat het heel belangrijk is dat artsen de tijd nemen om vragen te stellen. Wat is je kwaliteit van slaap? Hoe gaat het op je werk, in je relatie?

‘Dat is niet makkelijk, want consultaties duren belachelijk kort in Nederland en in België, dan is het verleidelijk om te zeggen: voel je je niet goed, hier is een pil. Dat heeft geen zin en toch is dat wat ik heb geleerd en wat veel collega’s doen.’

U pleit er ook voor om middelbare scholen een uur tot anderhalf uur later te laten beginnen. Waarom?

‘Omdat tieners een ander bioritme hebben. Ze hebben het moeilijk om ’s morgens zo vroeg op te staan. Ze gaan later slapen en staan later op. Dat is een biologisch gegeven, dat weten we al een tijd, maar er wordt weinig mee gedaan. Daar zijn praktische redenen voor: het is voor leraren handiger om op tijd te beginnen, maar waarom denken we er tenminste niet over na of we hier wat aan kunnen doen? Het is uiteindelijk ook voor leraren fijner als hun leerlingen niet in slaap vallen.

‘Er zijn pilotprojecten en studies waarbij scholieren later beginnen waaruit blijkt dat het meerwaarde heeft. Ik denk dat we als maatschappij het belang van slaap verwaarlozen. Die one-size-fits-all-aanpak, waarbij we allemaal op dezelfde tijd beginnen en samen in de file staan, werkt niet.’

Droomslaap is het belangrijkste raadsel van slaap dat op­gelost moet worden volgens ­Steven ­Laureys, die zijn carrière ­begon als slaaponder­zoeker aan de Universiteit van Luik. Beeld
Droomslaap is het belangrijkste raadsel van slaap dat op­gelost moet worden volgens ­Steven ­Laureys, die zijn carrière ­begon als slaaponder­zoeker aan de Universiteit van Luik.

Mensen die ’s morgens moeite hebben met opstaan en zich een avondmens noemen, zijn geen aanstellers maar hebben een ander bioritme, schrijft u.

‘Ja, we hebben allemaal een eigen ritme. Ik denk dat er andere manieren zijn om ons werkritme in te vullen. Bij ons in het laboratorium zie ik soms mensen op de meest onmogelijke tijdstippen nog aan het werk zijn, dan weet ik ook: die zie ik morgen niet voor de middag.’

Uit uw boek wordt ook duidelijk hoe weinig we eigenlijk weten over slaap. We weten bijvoorbeeld niet veel over dromen, daar wordt nauwelijks onderzoek naar gedaan. Waarom is dat?

‘Droomslaap is moeilijk te onderzoeken omdat het zo subjectief is. Als jij naar een slaaplaboratorium gaat, kan ik heel precies meten hoeveel diepe slaap je hebt, hoeveel uren remslaap, maar jij bent de enige die weet wat je gedroomd hebt.

‘Het onderwerp is een wetenschappelijk taboe sinds Freud zich met dromen ging bezighouden. Hij had niet de technologie om slaap te onderzoeken, maar ging heel ver in het duiden van dromen, bracht alles terug op verdrongen seksuele lusten. Sindsdien hoor je je daar als wetenschapper niet meer mee in te laten.

‘Ik heb dat zelf ook ervaren. Ik ben begin jaren negentig naar Luik getrokken om droomslaap te onderzoeken. Daar waren ze toen heel ver in slaaponderzoek, maar ik was de enige die zich met dromen bezig wilde houden en kreeg het niet voor elkaar. Nu zie ik langzaam maar zeker wel interesse in het onderwerp komen.’

In zijn boek beschrijft Laureys een bijzonder onderzoek naar dromen. In Japan zetten neurologen kunstmatige intelligentie in om dromen te analyseren. Proefpersonen keken eerst urenlang naar YouTube-filmpjes, waarbij de onderzoekers hun hersenpatronen registreerden. Zelflerende algoritmen leerden de patronen koppelen aan specifieke beelden. Tijdens hun slaap kon vervolgens worden afgelezen welke beelden voorbijkwamen in hun dromen: een kasteel bijvoorbeeld, of een papegaai. Laureys: ‘Dat onderzoek staat nog maar in de kinderschoenen, maar het is fascinerend.’

Wat is het belangrijkste raadsel over slaap dat opgelost moet worden?

‘Voor mij als bewustzijnsonderzoeker is dat droomslaap. We dromen een groot deel van ons leven. Dat we daar als wetenschap zo weinig aandacht voor hebben, vind ik hallucinant. Vanuit wetenschappelijk standpunt is de droom een uniek venster op de menselijke geest.

‘Ook als zorgverlener zie ik het belang. Mensen die oorlogsdrama’s hebben meegemaakt zoals nu in Oekraïne, of kinderen die gepest worden, zien hun trauma’s vaak weerspiegeld in hun dromen. Die dromen kunnen mogelijk ook een rol spelen in therapie, alleen weten we niet hoe omdat we er te weinig vanaf weten. Dat is zonde.’