INTERVIEW

'Onderzoeker moet wantrouwen'

Nano-onderzoeker Derek Stein pleit voor meer onderlinge argwaan op de werkvloer in het lab. Hij werd dan ook twee keer bedonderd door studenten die rommelden met de data.

Derek Stein (achter in het midden) met zijn huidige onderzoeksteam in Boston. Beeld RV
Derek Stein (achter in het midden) met zijn huidige onderzoeksteam in Boston.Beeld RV

Nanobiofysicus Derek Stein van Brown University in Rhode Island noemt het de zwartste episode uit zijn academische leven: tot tweemaal toe publiceerde hij onderzoek dat bij nader inzien op brutale fraude van een postdoc of student berustte. Vorige week was hij even op het Kavli-instituut in Delft, waar Stein zelf ooit als postdoc werkte. Voor een workshop over het nut van argwaan in de wetenschap.

U spreekt nu pas voor het eerst in het openbaar over uw eigen fraudezaken uit 2011 en 2012. Eerder was het te pijnlijk?

'Het is een trauma, zeker. Maar belangrijker is dat de universitaire wereld er eigenlijk niet over wil praten: fraude. De decaan bij wie ik mijn vermoedens van gerommel met data aankaartte, brieste letterlijk: don't go there, Derek.'

U zegt: er wordt in het lab te weinig van uitgegaan dat iemand de boel bedondert?

'Wetenschap wordt bedreven op basis van vertrouwen. Als er iets mis is, denken we eerst aan een defect, een vergissing, of een fout. Van alles. Maar het idee van bewust bedrog is taboe, daar denk je niet aan. Vooral omdat je het niet wilt.'

Zonder onderling vertrouwen word je toch gek?

'Zeker. Maar ik bespeur vooral echte onwil om eventueel die vertrouwensbasis te verlaten, als er wel reden voor is. Ook omdat er andere belangen spelen. Imago. Het risico van rechtszaken.'

Terwijl je wel degelijk alert moet zijn op valsspelen?

'Als je niet uitgaat van de mogelijkheid van bedrog, mis je gemakkelijk de keren dat het wel gebeurt. Die zie je gewoon niet. Bovendien denk ik eerlijk gezegd dat het mensen ervan weerhoudt om gekke dingen te doen als je weet dat je gesnapt zult worden.'

Onderzoekers moeten elkaar leren wantrouwen?

'Je kunt niet elk detail opeisen, maar bijvoorbeeld wel op een systematische manier vastleggen. Als ik naar de data van de gebruikte videobeelden had gekeken, was meteen duidelijk geweest dat er iets misging. Het voelt alleen ongemakkelijk om steeds naar dat soort authenticiteitsbewijs te vragen.'

Misschien had het dan nog een vergissing kunnen lijken.

'Misschien wel ja. Ook ik dacht niet meteen aan fraude. Dat doe je niet. Maar in feite zijn we te aardig voor elkaar.'

U was ook de begeleider die het allemaal niet zag gebeuren. Met tweemaal een pijnlijke terugtrekking van gepubliceerd werk tot gevolg.

'Ik verwijt dat mezelf misschien nog wel meer dan anderen. Ik had het kunnen zien, als ik beter had opgelet. Waarom zag ik het niet? Ik ben ernstig bij mezelf te rade gegaan. Heb ik deze jongens misschien zelf te hard gepusht, in al mijn enthousiasme? Bij de tweede zaak stortte mijn vertrouwen in de wetenschap in. Was ik nou echt zo'n idioot? En bestond er eigenlijk wel eerlijke wetenschap?'

Wat ging er mis?

'De gevallen zijn verschillend, maar waar het op neerkomt, is dat ze bij beide aan het rommelen waren geslagen met de ruwe data. Meetpunten weggooien, verschillende meetsets aan elkaar plakken. Allemaal om maar overtuigende resultaten te krijgen.'

Waarom deden ze dat eigenlijk?

'Een van hen beweerde later dat hij niet durfde te falen, omdat dat míjn kans op een hoogleraarschap zou schaden. Een vreemd argument natuurlijk. De ander was bang geweest niet af te studeren, ook al was dit maar een klein onderdeel van wat hij gedaan had. Die tweede jongen heb ik het zeer kwalijk genomen, hij had het drama van de eerste zaak van dichtbij meegemaakt. Ik voelde me verraden.'

Beide papers in vooraanstaande bladen hebt u teruggetrokken.

'Zonder aarzelen, hoe vreselijk het ook is. Erger was dat je in zo'n geval ook op een website als Retraction Watch belandt, waar het voortdurend gaat over fraudeurs en wangedrag. Mensen beschouwen je ongeveer als Freddy Krueger of Hannibal Lecter. Stilzwijgend. Het is alsof er in jouw keuken een moord is gepleegd, maar niemand heeft het erover.'

Wat trekt u voor les uit deze pijnlijke kwesties?

'Ik ben me veel bewuster van de druk die ik als begeleider op studenten en postdocs leg. Hoe ik verwoord wat we willen. Moeten we wel steeds in Nature willen? En ik bespreek vaker hardop de optie dat iets ook kan mislukken. Dat hoort bij wetenschappelijk onderzoek, falen is een optie.'

Meer over