Oma geeft (soms) wél de juiste raad

Aardappelsap drinken of boter op je hoofd smeren? Natuurlijk helpen zulke huismiddeltjes niet. Of toch? Wetenschappers zien soms wel degelijk de waarde van oma's raadgevingen.

Misselijk? Eet gember. Beeld Eline van Strien
Misselijk? Eet gember.Beeld Eline van Strien

Natuurlijk wordt een buil op je hoofd niet kleiner door er boter op te smeren en helpt een aardappel in je broekzak niet tegen reumatische klachten.

Het is pseudokennis, medische mythes die niet worden geschraagd door enig wetenschappelijk bewijs, maar die op internet ongekend populair zijn. Zie de website omaweetraad.nl, waar gelovigen elkaar ervan overtuigen dat aambeien verdwijnen door er tandpasta op te smeren en dat je bij oorpijn klimopblad achter je oor moet plakken.

Die hebben natuurlijk niet begrepen dat huis-tuin-en keukenkwalen vaak vanzelf overgaan, en schrijven verlichting van de klachten ten onrechte toe aan het aardappelsap dat ze hebben gedronken of aan de selderijstengel die ze elke ochtend op de nuchtere maag naar binnen werken.

Toch is dat dédain niet helemaal terecht. Er zijn genoeg wetenschappers die serieus onderzoek doen naar zo'n volkswijsheid en dan blijkt er soms toch iets van te kloppen. Zo helpen cranberry's tegen een blaasontsteking, word je vermoedelijk toch eerder verkouden van op de tocht staan en bestaat er voorzichtig bewijs dat een doorgesneden ui effectief is tegen verkoudheid.

De Volkskrant zet zeven populaire mythes op een rij waarbij de medische wetenschap grootmoeders (een beetje) gelijk moet geven.

Oorpijn? Blaas een ballon op

Een middenoorontsteking is een van de meest voorkomende kinderziektes en er valt weinig tegen te doen. De oorpijn en de malaise moeten vanzelf overgaan, buisjes worden alleen bij ernstige gevallen geplaatst. Britse artsen hebben onlangs het bewijs geleverd dat een simpele doe-het-zelfbehandeling effectief kan zijn. Laat kinderen een ballon opblazen. Maar dan wel door de neus.

Dat klinkt curieus maar de biologie achter de therapie is eenvoudig.

Bij een middenoorontsteking is de holte meteen achter het trommelvlies door een infectie gevuld met vocht dat geen kant op kan. Meestal doordat de buis van Eustachius, die het middenoor verbindt met de neus-keelholte, dicht is komen te zitten. Dat gebeurt vaak na een neusverkoudheid.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Druk een neusgat dicht, blaas heel hard door het andere gat in een ballon en de buis van Eustachius opent zich, waardoor de druk in het oor toeneemt en bovendien het vocht kan worden afgevoerd.

De Britse onderzoekers volgden 320 kinderen in 43 huisartsenpraktijken. Na een maand was in de ballongroep het vocht vaker uit het oor verdwenen dan in de controlegroep. De methode werkt niet bij alle kinderen: je moet er negen een neusballon geven om bij een succes te behalen. Maar de behandeling is zo eenvoudig dat die het proberen waard is.

Je hoeft er niet voor naar de feestwinkel, er zijn speciale neusballonnen verkrijgbaar met een tuitje dat in het neusgat past. Enige nadeel is dat kinderen de ballon wel minstens een maand lang drie keer per dag moeten opblazen, maar volgens de artsen die het onderzoek uitvoerden, vonden ze het best een leuke truc.

Last van je stoelgang? Kauwgom eten

Pruimen hebben de naam maar dat probate huismiddel uit oma's apotheek heeft concurrentie gekregen van een eigentijdse variant: ook suikervrije kauwgom blijkt een laxerend effect te hebben. De kunstmatige zoetstof trekt extra vocht aan uit de darmwand en dat maakt de ontlasting soepeler.

Het heeft tientallen artsen en wetenschappers de afgelopen jaren aangezet tot onderzoek. Het komt nogal eens voor dat patiënten na een operatie, als een complicatie van de narcose, ernstige darmproblemen oplopen. Een ileus heet die aandoening, waarbij de spieren van de darmwand niet meer (goed) op gang komen met als gevolg dat voedsel het lichaam niet uit kan. Dat kan levensbedreigend zijn. Nu zet je patiënten na een operatie niet snel een bord pruimen voor, maar als een simpel kauwgompje kan helpen, dan zou de dokter daar een recept voor kunnen uitschrijven. Naast het effect van de zoetstof speelt bij patiënten ook het regelmatig doorgeslikte speeksel vermoedelijk een rol: zo komt de afgifte van maag-darmhormonen en alvleeskliersap op gang en dat stimuleert het maag-darmstelsel.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Toen de Cochrane Collaboration, de groep wetenschappers die medische bewijsvoering toetst, vorig jaar 81 onderzoeken op een rijtje zette, kwam daar een klein, maar significant kauwgomeffect uit naar voren. Bij de patiënten, van wie de meesten een darmoperatie of een keizersnede hadden ondergaan, kwam de stoelgang gemiddeld een halve dag eerder op gang. Maar Brits onderzoek, een paar maanden geleden gepubliceerd, vond weer geen effect.

Chinese artsen schreven twee jaar geleden dat vrouwen na een keizersnee standaard kauwgom zouden moeten krijgen. Het blad Nursing publiceerde vorig jaar een studie van twee onderzoekers uit het AMC die net zo enthousiast waren. 'Omdat kauwgom niet door de apotheek wordt geleverd', schreven ze, 'hebben we het positieve effect van kauwgom besproken met de chirurgen. Besloten is om patiënten te adviseren kauwgom in eigen beheer te gebruiken.'

Kauwgom als medicijn, dat klinkt prachtig, maar pas toch een beetje op. Een overdosis is mogelijk. Duitse artsen beschreven een paar jaar geleden in het vakblad BMJ twee extreme gevallen van patiënten die door het eten van veel kauwgom ernstige diarree hadden gekregen, waardoor ze waren afgevallen. Na een kauwgomvrij dieet verdwenen de klachten.

Zoete dromen bestaan echt

Geuren kleuren dromen. Hoe het ruikt in de slaapkamer kan bepalen hoe we de beelden ervaren die 's nachts in ons hoofd opdoemen. Dat is de uitkomst van fascinerend onderzoek van Duitse wetenschappers, die in het Journal of sleep research nachtenlange experimenten beschrijven bij vijftien jonge vrouwen. Zij werden tijdens hun remslaap, de slaapfase waarin we dromen, via een slangetje in hun neus tien seconden blootgesteld aan de geur van rotte eieren of van rozenblaadjes. Een minuut later werden ze wakker gemaakt en moesten ze vertellen wat ze hadden gedroomd en welke emoties de droom opriep. De vrouwen vormden hun eigen controlegroep: ze werden ook wakker gemaakt zonder dat ze vooraf een geurstoot hadden ontvangen.

De geur kwam niet in hun dromen voor, de nachtelijke beelden werden niet bijgestuurd, maar de vrouwen rapporteerden wel veel vaker positieve dromen na de rozengeur dan na de rotte eieren. Volgens de onderzoekers komt dat doordat de bulbus olfactorius, de zenuwknoop waaruit de reukzenuwen ontspringen, direct is verbonden met de amygdala, het deel van de hersenen dat het emotionele geheugen in de remslaap verwerkt. Met de geur van een rozentuin in je neus is het kennelijk prettiger wakker worden dan met de lucht van een stevige wind.

Het is maar een klein onderzoek, dat moet worden herhaald om steviger bewijs te vergaren, maar toch is de Duitse hoogleraar Michael Schredl, droomonderzoeker in het slaaplaboratorium van de universiteit van Mannheim, ervan overtuigd dat sweet dreams bestaan. Aan het slot van zijn studie schrijft hij dat het interessant zou zijn om uit te zoeken of hij met zijn nieuwe bevindingen mensen van hun nachtmerries af kan helpen: boze dromen laten verdwijnen door rozenblaadjes op het nachtkastje. Schredl laat via de mail weten dat hij dat onderzoek door personeelsgebrek nog niet heeft kunnen uitvoeren.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Misselijk? Eet gember

Onder scheepsvolk schijnt het een beproefd recept te zijn: kauwen op een stukje gember geeft zeebenen. Sailors' secret heet het blikje gembercapsules dat wordt verkocht als de oplossing tegen misselijkheid. Dat klopt niet helemaal. Het enige, Deense, onderzoek onder zeelui wijst uit dat gember hen nauwelijks minder misselijk maakt. De officieren in opleiding die op volle zee een gram gember slikten, moesten daarna wél minder vaak overgeven dan hun collega's die een placebo kregen.

Dat bijna dertig jaar oude onderzoek is daarna herhaald bij drie andere groepen die worden geplaagd door hetzelfde ongemak. De resultaten zijn het meest overtuigend bij zwangere vrouwen: als zij gember eten, hebben ze minder last van ochtendmisselijkheid. Zuid-Afrikaanse artsen analyseerden twee jaar geleden in Nutrition Journal twaalf onderzoeken bij bijna 1.300 zwangeren en concluderen dat gember 'potentie heeft' als middel tegen misselijkheid. In de wortelstok van de plant zitten stoffen die bij mensen de beschikbaarheid van de boodschapperstof serotonine afremmen. Dat kan een gunstig effect hebben in het maag-darmkanaal en in de hersenen, waar het braakcentrum minder wordt geprikkeld.

Iets voorzichtiger zijn Australische voedingswetenschappers die alle studies navlooiden over het effect van gember bij een chemokuur. Dat effect is er, maar stevig is de bewijsvoering niet. Daarom doen ze nu zelf onderzoek in Brisbane, waar kankerpatiënten vier keer per dag een gembercapsule krijgen of een placebo en dan maandenlang intensief worden gevolgd. Maakt de gember hen inderdaad minder misselijk, schrijven de Australiërs, dan kan de specerij voortaan door artsen worden aanbevolen.

Ook voor operatiepatiënten kan de wortelknol van waarde zijn. Een kwart van alle geopereerde mensen wordt misselijk van de narcose en gember kan die klacht verminderen, zo mag worden geconcludeerd uit de studies. Gember is goedkoper dan pillen, is overal verkrijgbaar en kent geen bijwerkingen, concludeerden Indiase artsen twee jaar geleden. Kortom: oma's advies kan mee naar de operatiekamer.

Koorts? Uitzieken is beter.

Koorts bij kinderen leidt nogal eens tot paniek bij ouders, en een run naar de drogist. Paracetamol moet er komen, de koorts moet omlaag! In westerse landen heerst een ware 'fever phobia', zegt huisarts Jochen Cals, verbonden aan de vakgroep huisartsgeneeskunde van de universiteit Maastricht. Ouders bezoeken met hun zieke kind massaal de huisarts, met steevast dezelfde bezorgde vraag: is die hoge lichaamstemperatuur niet gevaarlijk? 'Ze zijn vaak bang dat aanhoudende koorts hersenschade kan veroorzaken', zegt Cals. 'Ten onrechte.'

Paracetamol is effectief, binnen een paar uur zakt de temperatuur. Maar of dat de zieke ten goede komt, is zeer de vraag. Samen met collega's waarschuwde Cals in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde dat het aloude advies zo slecht nog niet is: koorts behoeft geen behandeling, uitzieken is beter.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Koorts heeft een functie, zegt Cals, het is het afweermechanisme van het lichaam tegen ziekteverwekkers. De hoge temperatuur schudt het immuunsysteem wakker, er komen cellen in het bloed die de indringers bestrijden. Dat proces moet je niet tegengaan met pillen, zegt Cals. 'Je zet de thermostaat dan kunstmatig lager, terwijl je die nu juist hoog moet laten staan om de infectie te bestrijden.'

Er zijn aanwijzingen dat het afremmen van de koorts de reactie van het immuunsysteem vermindert, en zo het herstel benadeelt. Bij kinderen met waterpokken duurt de genezing van de huid langer als ze paracetamol hebben gekregen en kinderen met malaria zijn na paracetamolgebruik langer ziek. Kinderen die na een vaccinatie paracetamol slikken, hebben later minder antistoffen in hun bloed. De koorts die een vaccin (een vreemde ziekteverwekker) opwekt, moet het immuunsysteem aanzwengelen; door de koorts vroegtijdig te dempen, is de vaccinatie mogelijk minder effectief.

Alleen bij een combinatie van koorts en pijn is paracetamol een goed idee, aldus Cals. Dat een kind zich daarna beter voelt komt dan alleen niet doordat de koorts is gezakt, maar doordat de pijn weg is.

Een schoonheidsslaapje bestaat echt

Wie slecht slaapt, wordt eerder ziek en dik. En eerder lelijk. Dat laatste weet iedereen: kijk na een doorwaakte nacht 's morgens in de spiegel en je schrikt van de wallen en de kringen. Een spiegelbeeld levert echter geen wetenschappelijk bewijs en moest daarom lang als een fabel worden afgedaan.

Alle onderzoeken van de afgelopen jaren gingen steeds over het interne uurwerk, over het desastreuze effect van slaapgebrek op hart, longen, humeur en hormonen. Totdat een groep wetenschappers het een paar jaar geleden in het kerstnummer van het statige Britse vakblad BMJ aandurfde ook de aantrekkingskracht van schone slapers in kaart te brengen.

De onderzoekers, onder wie de Nederlandse slaapdeskundige Eus van Someren, lieten van 23 volwassenen tussen de 18 en de 31 jaar foto's maken. De eerste keer na acht uur slaap, de tweede keer na een nachtje van 5 uur, gevolgd door meer dan een etmaal verplicht wakker blijven. Rokers en drinkers mochten niet meedoen. Ze vroegen vervolgens 65 studenten van het Zweedse Karolinska Instituut om de foto's te vergelijken.

Die 'ongetrainde juryleden' beoordeelden de proefpersonen na een doorwaakte nacht als minder aantrekkelijk. Kennelijk leidt een paar uur minder slaap al meteen tot allerlei zichtbare veranderingen in het gezicht. Wat we al dachten, de spiegel liegt toch niet. Niet dat het slaaptekort na één keer doorhalen meteen van de foto's spatte: de jury vond dat de proefpersonen 20 procent vermoeider oogden en 4 procent minder aantrekkelijk. Maar toch, schrijven de onderzoekers licht verheugd: voor het concept van het schoonheidsslaapje bestaat nu ook steun uit de wetenschap.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Spierkramp? Leg een stuk zeep in bed

Dagelijks schieten enkele honderdduizenden mensen opeens recht overeind in bed omdat de kramp in hun kuit of teen schiet: kortsluiting in de zenuwen die de spier laten samentrekken. Het bed uit en de spier rekken, verder kan de dokter er niets aan doen. Toen de Volkskrant een paar jaar geleden over het onderwerp schreef, kwamen tientallen reacties binnen, met steeds hetzelfde advies: leg een stuk zeep in bed en de kramp verdwijnt.

Dat klinkt echt als ouwewijvenpraat. Dat kan toch niet anders dan een placebo-effect zijn: mensen denken dat het werkt dus het werkt. Maar op de afdeling neurologie van het Radboudumc hoorden ze zo vaak over de zeeptherapie dat ze nieuwsgierig werden. Er schijnt alleen een effect te zijn bij geparfumeerde zeep, zegt arts-onderzoeker Bas Stunnenberg. In de geur van de zeep zouden stofjes zitten die kramp tegengaan.

Vooral Sunlightzeep wordt geroemd om zijn spierkalmerende eigenschappen. Zou er misschien toch sprake zijn van een opmerkelijk biochemisch mechanisme?

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

De afgelopen jaren publiceerde een enthousiaste Amerikaanse anesthesioloog twee kleine zeep-onderzoeken, bij vrouwen met hevige menstruatiekrampen en bij een groep met nachtelijke kuitkramp. Er werden minder klachten gerapporteerd, maar alleen hadden die studies geen controlegroep, wat het bewijs nogal dun maakt. Tijd dus voor een deugdelijk onderzoek. Stunnenberg mailt het Engelstalige onderzoeksvoorstel dat in Nijmegen klaar ligt. De titel: 'Is een stuk Sunlightzeep in bed een effectieve behandeling voor patiënten met nachtelijke spierkramp?'

Het idee is om een groep proefpersonen ruim vier maanden lang steeds in drie fases te behandelen: twee weken Sunlightzeep, dan een week niets en dan twee weken niet geurende placebo-zeep. De stukken zeep komen aan het voeteneind van het bed te liggen, onder het laken. De deelnemers moeten al die tijd een krampdagboek bijhouden.

Er is alleen een praktische hobbel: door tijdgebrek staat het onderzoek nog in de wacht. 'Maar we gaan het weer oppoetsen', laat hoogleraar Baziel van Engelen weten. Een Amerikaanse zakenman heeft er alvast alle vertrouwen in en patent aangevraagd op een eenvoudig te hanteren hulpmiddel: een 'zeepkussen met compartimenten' dat onder een hoeslaken kan worden gelegd.

Meer over