columnlotte jensen

Om in coronaslogans te spreken: alleen samen krijgen we de zeespiegelstijging onder controle

Het coronavirus domineert al maanden het nieuws. Daardoor verdwijnen andere nieuwswaardige onderwerpen naar de achtergrond. Neem bijvoorbeeld het smelten van de ijskap op Groenland. Dat gebeurt in recordtempo, maar intussen maken we ons drukker over de huwelijksfoto’s van Ferdinand Grapperhaus.

Dat Nederland op termijn de gevolgen van de zeespiegelstijging gaat merken en zich daarop moet voorbereiden, staat vast. Daarom is in 2019 het meerjarige Kennisprogramma Zeespiegelstijging van start gegaan, waarin verschillende toekomstscenario’s voor ons land worden geschetst. Het bijzondere aan dit project is dat er kennis in de volle breedte wordt opgehaald. Niet alleen ingenieurs maar ook historici, gedragswetenschappers, bestuurs- en communicatiedeskundigen worden uitgenodigd mee te denken over de vraag hoe je denkt en communiceert over een onzekere toekomst. Rijkswaterstaat en de Deltacommissaris moeten behoedzaam laveren tussen een boodschap van optimisme en alarmisme: enerzijds leven we in de veiligste delta ter wereld, anderzijds moeten we ons bewust zijn van de risico’s van zeespiegelstijging.

Een geschiedkundige bouwt natuurlijk geen dijken. Toch kunnen we historische kennis gebruiken om communicatiestrategieën te ontwikkelen. Actuele debatten over zeespiegelstijging bouwen namelijk voort op ‘narratieven’, de verhaalpatronen die diep in onze cultuur geworteld zijn. Neem bijvoorbeeld het idee dat de Nederlanders al eeuwenlang heer en meester over het water zijn. Het verhaal van de heroïsche strijd tegen het water – van de inpoldering van de Beemster in 1612 tot aan de Deltawerken – is zo vaak verteld dat we erop vertrouwen dat de techniek ons ook nu wel zal redden.

In contrast daarmee staat het doemdenken: de gedachte dat we met zijn allen ten onder zullen gaan. In vroeger eeuwen werden watersnoodrampen vaak gezien als een straf van God, die de mens voor zijn zonden strafte. Volgens streng gelovigen vormden ze een voorbode van nog veel zwaardere plagen, die uiteindelijk tot de algehele ondergang van de wereld zouden leiden. Tegenwoordig bestaat er een vorm van seculier zondebesef. Het idee leeft dat ieder individu verantwoordelijkheid draagt voor een duurzame leefomgeving en zijn gedrag moet verbeteren. Denk aan de roep om de auto vaker te laten staan of zonnepanelen te nemen. Een beter milieu begint volgens die redenering bij jezelf.

Als er een les uit het verleden te trekken valt, dan is het wel dat dit soort verhaalpatronen elkaar niet hoeven uit te sluiten. Ze kunnen naast elkaar bestaan en elkaar aanvullen. Zo kan het vertrouwen in technologische oplossingen goed samengaan met een vorm van seculier zondebesef. Om in coronaslogans te spreken: alleen samen krijgen we de zeespiegelstijging onder controle.

Er is echter één belangrijk verschil met de coronacrisis: die zal ooit eindigen. Een vaccin tegen zeespiegelspijging bestaat daarentegen niet. Dus zullen we alle krachten moeten mobiliseren om toekomstige rampen te voorkomen. En daarvoor moet de dijkenbouwer bij de historicus te rade gaan – en andersom.

Lotte Jensen is hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit.

Meer over