Nieuws

Neanderthalers hielden met vuur tweeduizend jaar lang een gebied vrij zo groot als 50 voetbalvelden

Neanderthalers hielden een open plek ten westen van Leipzig tweeduizend jaar lang vrij door de boel plat te branden. Het is het oudste voorbeeld van dit soort menselijk ingrijpen in de eigen leefomgeving.

Kim Bakker
De opgraving bij Neumark-Nord, in de zomer van 2007. Hier werden overblijfselen van grote zoogdieren zoals paarden en koeien ontdekt, en grofweg 20 duizend stenen voorwerpen. Beeld Wil Roebroeks / Leiden Universiteit
De opgraving bij Neumark-Nord, in de zomer van 2007. Hier werden overblijfselen van grote zoogdieren zoals paarden en koeien ontdekt, en grofweg 20 duizend stenen voorwerpen.Beeld Wil Roebroeks / Leiden Universiteit

In de zomer liggen de oevers van het Duitse Geiseltalmeer, het grootste kunstmatige meer van Duitsland, vol met badgasten. Tussen 1985 en 2008 was deze locatie echter geen plek voor zonaanbidders, maar een waar archeologenwalhalla. Hier konden ze de restanten vinden uit de tijd van de neanderthalers, zo’n 125 duizend jaar geleden.

Steppe-achtig gebied

De oermensen leefden in wat toen een open gebied was, grenzend aan een aantal kleine meren. ‘Door de hele geschiedenis en over de hele wereld zien we dat mensen zich graag vestigen op open plekken. Vaak in de buurt van het bos, zodat ze dicht bij de hazelnoten en appeltjes zaten’, zegt paleobotanicus Corrie Bakels (Universiteit Leiden).

Hoewel open plekken wel vaker voorkomen in bossen, ook in de tijd van de neanderthalers, groeien ze meestal vrij snel weer dicht. De oermensen wisten deze plek, zo’n vijftig voetbalvelden groot, echter tweeduizend jaar lang open te houden door het gebied af en toe plat te branden. Dat schrijven onderzoekers, onder wie Bakels, deze week in het vakblad Science Advances.

Bij een reconstructie van de aanwezige planten op de locatie, zagen de onderzoekers dat de plek in die periode leek op een steppe, terwijl het gebied daarvoor en daarna juist dichtbebost was. ‘Open plekken blijven nooit uit zichzelf zo lang vrij van dichte vegetatie. Bovendien waren soortgelijke plekken in de wijde omgeving in dezelfde periode juist wél dichtbebost’, zegt Bakels.

Een reconstructie van een neanderthaler. Beeld ANP
Een reconstructie van een neanderthaler.Beeld ANP

Houtskoolconcentratie

Dat is nog geen bewijs voor menselijk ingrijpen. Dat kwam pas toen de archeologen ook keken naar andere zaken op de vindplaats, zegt acheoloog Wil Roebroek, eveneens co-auteur van het artikel. ‘Het ontstaan van de open plek valt samen met hoge pieken van houtskoolconcentraties in de bodem. Dat duidt op branden in diezelfde periode.

‘Op gevonden botresten zijn bovendien geen aanwijzingen voor verwondingen door roofdieren aangetroffen. Dat doet vermoeden dat de neanderthalers er de touwtjes stevig in handen hadden.’

Hoewel al langer bekend was dat mensen in die periode vuur konden gebruiken, is dit het eerste voorbeeld waarbij de mens vuur inzet als middel om een gebied open te houden. Het zou Roebroeks echter niet verbazen als er nog veel oudere voorbeelden opduiken. ‘De stap van een vuurtje maken naar een stuk grond kaal branden, is niet zo groot. Ik geloof eigenlijk niet dat die overgang honderdduizenden jaren heeft geduurd.’

Puur geluk

Of dat bewijs snel gaat worden gevonden, is nog de vraag. Het archeologisch onderzoek bij Neumark-Nord, zoals het gebied heet, kon alleen plaatsvinden dankzij een gelukkige samenloop van omstandigheden.

In de DDR-tijd was er een bruinkoolmijn, waar de lokale paleontoloog om de haverklap moest komen opdraven om het zoveelste fossiele zoogdier veilig te stellen. Met het geld dat beschikbaar werd gesteld na de ontmanteling van de mijn, konden acheologen daar grootschalige opgravingen doen. Dat leverde ‘een heel zeldzaam kijkgaatje in het verleden’ op, aldus Roebroeks. ‘Het is puur geluk dat die mijn juist hier werd geopend.’

Slag om de arm

Archeoloog Jessica Thompson (Yale-universiteit), niet direct bij dit onderzoek betrokken, is enthousiast over de vondst en verbaasd over de archeologische rijkdom van het gebied. ‘Ik kan het me bijna niet voorstellen, zo veel bewijsmateriaal op één plek’, zegt ze. ‘Wat me intrigeert, en wat als archeoloog ontzettend moeilijk is om te ontdekken, is waarom ze die open plek maakten en of het überhaupt de bedoeling was.’

Opties zijn er genoeg: ruimte vrijmaken, vruchtbaar terrein creëren, roofdieren verjagen, zelfs vermaak kan een reden zijn om vuur te maken. Roebroeks houdt daarom nog een slag om de arm. Het enige wat volgens hem zeker is, is dat het gebied al die jaren vrij bleef van dichte begroeiing. ‘We kunnen niet in het hoofd van een neanderthaler kijken. Het kan ook nog steeds zo zijn dat hun kookvuurtjes af en toe uit de hand liepen.’

400 duizend jaar geleden
Neanderthalers komen op

125 duizend jaar geleden
Neanderthalers bevolken tweeduizend jaar lang de open plek bij het huidige Gieseltalmeer

300 duizend jaar geleden
’s Werelds eerste sporen moderne mens in Marokko

45 duizend jaar geleden
Eerste sporen moderne mens in Europa

40 duizend jaar geleden
Neanderthalers sterven uit

10 duizend jaar geleden
Eerste sporen landbouw

Verbetering

In een eerdere versie van dit artikel stond dat de neanderthalers een gebied ter grootte van zo’n 25 voetbalvelden platbrandden. Dit is later veranderd in ‘zo’n 50 voetbalvelden’.