Nieuws

Na kritiek uit samenleving, nu kritiek uit wetenschap: fieldlabs voldoen niet aan ethische normen

Het Oranjefeest van Radio 538 in Breda is nog maar net afgeblazen, of er doemen nieuwe problemen op voor de Fieldlab-experimenten. Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat deze niet voldoen aan ethische normen voor gedragsonderzoek.

Bij café Ubica in het centrum van Utrecht wordt een Fieldlab-experiment gehouden. De onderzoeken blijken niet te voldoen aan alle wetenschappelijke regels. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Bij café Ubica in het centrum van Utrecht wordt een Fieldlab-experiment gehouden. De onderzoeken blijken niet te voldoen aan alle wetenschappelijke regels.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Van achtduizend man in de Efteling tot duizend nachtclubbezoekers in Amsterdam: ook na het annuleren van het 538 Oranjefeest staan er nog tal van Fieldlab-experimenten op het programma. Die moeten in mei en juni duidelijk maken hoe de samenleving in coronatijd veilig van het slot kan. De afgelopen weken zwol de kritiek aan op de wetenschappelijke kwaliteit van de fieldlabs, een samenwerkingsverband tussen overheid, evenementenbranche en wetenschappers. Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt nu bovendien dat de experimenten niet voldoen aan ethische normen voor gedragsonderzoek.

De fieldlabs richten zich op onderzoek naar gedrag en contacten. Ze vallen daarom weliswaar niet onder de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO), maar ook dergelijk onderzoek is aan regels gebonden. Het gaat dan onder meer over de Nethics, oftewel de Code of Ethics for Research in the Social and Behavioural Sciences Involving Human Participants.

De fieldlabs voldoen niet aan die ethische normen. Zo schrijven regels over transparantie voor dat ‘het voor anderen helder is op welke data men zich heeft gebaseerd, hoe deze zijn verkregen, welke resultaten men heeft bereikt en langs welke weg, en wat de rol van externe belanghebbenden is geweest’. Ook stelt de gedragscode dat de wijze van uitvoering en fasering van het onderzoeksproces tenminste voor vakgenoten te volgen is. De code dicteert bovendien dat deelnemers aan het onderzoek van tevoren op de hoogte moeten zijn van de onderzoeksopzet en -doelen. Op twitter reageerde Fieldlabs zelf afgelopen vrijdag nog op vragen over de onderzoeksprotocollen: ‘Wij hebben geen publicatieplicht.’

Els Maeckelberghe, universitair hoofddocent Medische Ethiek en Onderzoeksethiek aan de Rijksuniversiteit Groningen, reageert verontrust: ‘Dit komt niet overeen met Nethics: hoe kun je mensen vragen deel te nemen aan coronaonderzoeken zonder ze volledig te informeren over de opzet, risico’s en uitkomstmaten?’

Hoofdonderzoeker Andreas Voss zei eerder in deze krant dat een publicatie in de wetenschappelijke bladen er zeker komt. ‘Nu is er simpelweg geen tijd voor’, aldus Voss. Maeckelberghe noemt dat onverantwoord: ‘In deze tijd waarin transparantie heel belangrijk is, kun je de burger niet vragen om vertrouwen. De overheid moet die betrouwbaarheid aantonen.’

Wat het risico op besmetting precies is, wordt nergens uitgelegd. ‘Het uitgangspunt is dat de praktijktesten veilig zijn door de inzet van diverse sets van preventieve maatregelen’, meldt het ministerie van VWS op vragen van de Volkskrant.

Lex Bouter, hoogleraar methodologie en integriteit aan Amsterdam UMC, is een van de auteurs van de Nederlandse gedragscode voor wetenschappelijke integriteit. Hij noemt het gebrek aan transparantie van de onderzoekers ‘niet fraai’. ‘Als je fatsoenlijk wetenschappelijk onderzoek wilt doen, dan formuleer je bovendien eerst je onderzoeksopzet en plan voor de data-analyse. Vervolgens wordt de kwaliteit beoordeeld en een ethische toets uitgevoerd. Hier lijkt het erop dat de onderzoekers van Fieldlab de onderzoeksvoorstellen nog niet hadden uitgewerkt toen het subsidiegeld al was toegekend. Dat vind ik tamelijk bizar. Je kunt niet én serieus wetenschappelijk onderzoek doen én je niet houden aan de regels. Van wat er nu bekend is over dit onderzoek, springen de tranen me spontaan in de ogen.’

Ook Annelien Bredenoord, hoogleraar ethiek biomedische innovatie aan het UMC Utrecht en Eerste Kamerlid voor D66 is kritisch: ‘Deze gang van zaken voldoet niet aan de normen van open science. Wetenschap is een vorm van georganiseerde kritiek. Dat houdt ook in dat wetenschappers hun methodiek en protocollen openbaar maken, zodat anderen daarop kunnen reageren.’

Bredenoord benadrukt dat ze experimenten die informatie kunnen verschaffen over het veilig openstellen van de samenleving ‘goed verdedigbaar’ vindt. ‘Maar zijn de risico’s in verhouding tot wat het oplevert? Dat weten we niet. Bij wetenschappelijk onderzoek moet je de spelregels volgen, dat is een ethische vereiste. Slecht opgezet wetenschappelijk onderzoek is áltijd onethisch.’

Fieldlab-woordvoerder Tim Boersma trekt zich de kritiek aan: ‘We gaan de onderzoeksprotocollen van de testen in fase 1 en 2, waaronder voetbalwedstrijden en theatervoorstellingen, onmiddellijk op onze website plaatsen. Van tevoren kan dat niet, omdat de data eerst naar het kabinet gaan en vervolgens aan het OMT worden voorgelegd.’

Op de vraag of deelnemers volledig geïnformeerd worden over de risico’s van de evenementen, verwijst Boersma naar de algemene voorwaarden van Fieldlab, waarmee bezoekers akkoord moeten gaan. ‘Nee, daarin staat niet precies hoe groot het risico is. Maar voor vragen zijn we goed bereikbaar: we hebben direct contact met de deelnemers via de Close-app.’ Hoofdonderzoeker Andreas Voss gaf geen reactie op vragen van de Volkskrant.

Meer over