Mislukte aids-opgraving

De expeditie naar Egypte van aidsonderzoeker prof. dr. J. Goudsmit leek veelbelovend, misschien vooral doordat de gedachte erachter zo origineel is....

ERIC HENDRIKS

Krap een jaar geleden reisden Goudsmit, hoogleraar virologie aan de Universiteit van Amsterdam, en zijn team naar Sakkara, een dorp 25 kilometer ten zuiden van Caïro. Die plaats is niet alleen beroemd vanwege de piramide van Zoser, de oudste van Egypte, er zijn ook talloze graven te zien. Behalve mensen liggen er honderden apen, die tweeduizend jaar geleden geliefde huisdieren waren. Als ze doodgingen, werden ze gemummificeerd om ook hun een waardig bestaan in het hiernamaals te geven.

Best kans dat die dieren aids hadden. Er zijn tenslotte verschillende Afrikaanse apensoorten die al honderden jaren met apen-aidsvirussen (SIV's) rondlopen, zonder dat ze er last van hebben, en het is vrijwel zeker dat de menselijke aidsvirussen (HIV's) daarvan afstammen.

Als je de geschiedenis van de SIV's kunt achterhalen, kun je misschien nagaan hoe deze flexibele micro-organismen zich hebben aangepast om hun gastheer, de aap, te laten overleven en zo de kans op hun eigen voortbestaan te vergroten. Wie dit weet, is mogelijk in staat een verzwakt HIV te maken dat als vaccin tegen aids kan dienen.

Vandaar de expeditie naar Sakkara. Goudsmit en de zijnen onderzochten honderden (resten van) apenmummies op de aanwezigheid van oud apen-DNA, waar het genetisch materiaal van de aidsvirussen in schuil moet gaan.

Maar het oude Egypte gaf dit mysterie niet prijs. Het vlees in de mummies was geheel verkoold, wellicht door reacties tussen stoffen die bij het mummificeren zijn gebruikt, en het gipsen omhulsel. Dat verminderde de kans op het vinden van DNA zeer. In de monsters die toch werden geanalyseerd, zat geen apen-DNA, wel DNA van mensen en vogels.

Een vergeefse expeditie? Nou nee, concludeert Goudsmit in het aprilnummer van AMC-magazine, het maandblad van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Voordat het avontuur in Sakkara kon beginnen, waren er nogal wat problemen te overwinnen en uitgerekend het onderzoek naar de oplossingen bracht resultaten die volgens de hoogleraar van belang zijn.

Zo moesten de onderzoekers bepalen welke apensoorten er in Sakkara waren geconserveerd. Een vergelijking tussen erfelijk materiaal uit de mummies en de genetische stamboom van hedendaagse Afrikaanse apen zou uitsluitsel moeten geven. Tot verbazing van de onderzoekers bleek zo'n stamboom niet te bestaan, dus moesten ze er zelf een maken. 'Misschien wel het mooiste onderdeel van ons onderzoek', aldus Goudsmit.

Bovendien ontwikkelde het Nederlands team een methode om retrovirussen, waartoe de aidsvirussen behoren, in apen op te sporen. Daar bestaat internationale belangstelling voor, aldus Goudsmit, met het oog op transplantaties van aap naar mens en het gevaar dat daarbij apenvirussen meeliften naar de ontvanger.

Intussen blijven de dodenakkers van Sakkara trekken, de vergeefse speurtocht daar ten spijt. Nog eenmaal wil Goudsmit terug naar de apenmummies, ditmaal om op zeer grote schaal monsters te verzamelen. Misschien dat er alsnog antieke aidsvirussen worden gevonden. Anders is het jammer van de originele gedachte.

Eric Hendriks

Meer over