Wild Idee

Liggen infecties ten grondslag aan de ziekte van Alzheimer?

De wetenschap barst van wilde ideeën die nog onbewezen zijn. Maar hoe overtuigend zijn ze? Deze week: virus- en bacterie-infecties zouden tot de ziekte van Alzheimer kunnen leiden.

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Wat is het idee?

Echt voor de hand ligt het niet. De ziekte van Alzheimer, vooral bekend als ouderdomsaandoening die erger kan uitpakken door verkeerde genen en een slechte leefstijl, kan weleens een totaal andere oorzaak hebben: een infectie door een bacterie of virus. Die theorie, zo’n dertig jaar oud, begint de laatste jaren vaart te krijgen, nu meerdere studies uitwijzen dat er misschien echt wat in zit. Onlangs pleitten onderzoekers in Nature Reviews Neurology ervoor om de theorie nu eindelijk eens serieus te nemen, na jarenlang te zijn ‘genegeerd’ door alzheimeronderzoekers.

Wat is er zo wild aan?

De theorie is controversieel, want officieel valt er nog niet één enkele oorzaak aan te wijzen voor de ziekte van Alzheimer. Daarnaast zet het idee de bestaande opvattingen op hun kop. Onderzoekers treffen vaak eiwitplakkaten aan in de hersenen van overleden alzheimerpatiënten en dachten lange tijd dat die plakkaten de oorzaak van de ziekte moesten zijn. Maar de mensen achter de infectie-theorie stellen nu dus dat de eiwitplakkaten zelf helemaal niet zo gevaarlijk zijn, maar slechts het gevolg van een uit de hand gelopen afweerreactie van het brein tegen een infectie, aldus viroloog Islam Hussein in het blad American Scientist. Voorkom of behandel zo’n infectie of doe iets aan de overdreven afweerreactie, en je kunt alzheimer voor zijn.

Waarom zou het kunnen kloppen?

Een hoofdverdachte is het koortslipvirus: dat kan jarenlang in het lichaam onderduiken en wellicht heimelijk de hersenen infecteren, stelt de theorie. Mensen die een stevige afweer tegen herpes hebben ontwikkeld, lopen later ongeveer twee keer zo veel kans op alzheimer, blijkt uit Franse en Taiwanese bevolkingsonderzoeken, al zijn dat vooralsnog verbanden die ook andere oorzaken kunnen hebben.

Maar toch. Stel menselijke hersencellen in een laboratorium bloot aan het herpesvirus of andere ziekteverwekkers, schrijft alzheimeronderzoeker Ruth Itztaki, en jawel: de cellen beginnen als een dolle het amyloïde-eiwit te maken dat alzheimerpatiënten later vaker dragen. Behandel geïnfecteerde muizen met antivirale medicatie en ze ontwikkelen minder van die eiwitten.

Dat bij de ziekte van Alzheimer een overdreven afweerreactie de boel op zijn minst verergert, wordt al in meer kringen gedacht, zegt Elly Hol, hoogleraar aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU).

Wat spreekt de theorie tegen?

Maar of virusinfecties nu echt dé oorzaak van alzheimer zijn, betwijfelt Hol. ‘Er lopen zo veel mensen rond met het herpesvirus in hun hersenen die geen alzheimer krijgen, dat het niet de doorslaggevende factor zal zijn.’ Hooguit kan een infectie één van de startpunten zijn voor de overdreven afweerreactie, zegt ze.

Bovendien lukt het onderzoekers niet om beduidend méér herpesvirus aan te treffen in de hersenen van alzheimerpatiënten dan in de hersenen van mensen zonder die ziekte. Ook het muizenonderzoek blijft wispelturig: toen wetenschappers van de University of Maryland eerdere succesvolle herpesvirusproeven probeerden te herhalen, zagen ze nul effect, rapporteren ze begin dit jaar op bioRxiv.

Dit soort theorieën zit sowieso allemaal ‘op het verkeerde spoor’, zegt Jan Hoeijmakers, hoogleraar moleculaire genetica aan het Erasmus MC. ‘De onbetwist grootste risicofactor voor Alzheimer is leeftijd. Het verouderingsproces kan prima verklaren waarom de eiwitplakkaten ontstaan.’

Meer over