'Levend zand' blijkt kleinste slak

Kleiner dan dit wordt het écht niet meer, denkt slakkenexpert Menno Schilthuizen van Naturalis in Leiden. Amper een maand nadat een ander team in Zuid-China een slakkensoort had beschreven die door het oog van een naald past, toept Schilthuizen over: op Borneo vond zijn team landslakjes zo klein als zandkorrels.

De microslakjes van Borneo, gefotografeerd op een papier met typeletters in standaardformaat. Beeld Menno Schilthuizen
De microslakjes van Borneo, gefotografeerd op een papier met typeletters in standaardformaat.Beeld Menno Schilthuizen

De diertjes, deze week voor het eerst formeel beschreven, zijn gemiddeld nog geen 0,7 millimeter hoog en een halve millimeter dik. Daarmee breken ze alle kleinheidsrecords voor land-slakken. 'We zijn er vrij zeker dat er in ieder geval in Zuidoost-Azië niets kleiners leeft', mailt Schilthuizen vanuit Hongarije, waar hij op werkbezoek is. 'Dan hadden we die moeten vinden.'

Acmella nana, dopen Schilthuizen en zijn collega's Jaap Vermeulen van Naturalis en Thor-Seng Liew van de Universiteit van Maleisië op Sabah de dieren: vrij vertaald zoiets als 'verdwergd klein puntje'.

Heel gedoe

Het was een heel gedoe om ze op te sporen, legt Schilthuizen uit. 'We vinden deze kleine huisjes uitsluitend met onze beproefde methode van flotteren. We scheppen een paar zakken vol bodemmateriaal en strooisel van de voet van een kalksteenhelling, zeven die grof en gooien het restant in een emmer water.' De lege slakkenhuisjes komen dan bovendrijven. 'Zo komen uit een paar liter bodemmateriaal soms wel tienduizenden slakkenhuisjes tevoorschijn'

Nadeel: levende slakken zitten daar niet bij. 'Kortom, we weten vrijwel niets van hun levenswijze.' Wel nemen de onderzoekers aan dat de levende zandkorrels zo klein zijn omdat ze dan voedsel uit heel kleine kiertjes kunnen halen, waar andere slakken niet bij kunnen. Een verwante, eveneens zeer kleine soort kwam Schilthuizen al wel eens tegen, diep in een grot. 'Daar lijken ze te fourageren in de dunne microbiële film die daar te vinden is.'

Kleine slakjes op een pagina uit het vakblad ZooKeys Beeld Menno Schilthuizen
Kleine slakjes op een pagina uit het vakblad ZooKeysBeeld Menno Schilthuizen

Landslakken

De microslakjes maken deel uit van een groep van 48 soorten landslakken die de onderzoekers de afgelopen 30 jaar hebben verzameld in de Maleisische staat Sabah, in het noorden van Borneo. 'Een mooie oogst', vindt Schilthuizen. 'Al is de oogst aan nieuwe soorten bij dit soort operaties in andere tropische gebieden vaak nóg groter.' Reden is dat de streek al goed is onderzocht, onder meer door de 19de-eeuwse bioloog Alfred Russell Wallace, de man die Darwin bijna te snel af was met de evolutieleer.

Dat 'dwergpuntje' de kleinste is, zou zomaar eens kunnen kloppen, beaamt hoogleraar biodiversiteitsonderzoek Tom Wilke van de Justus Liebig Universiteit in Giessen, niet betrokken bij de Nederlandse expeditie. 'Althans, voor landslakken. In het zoetwater zijn er nog kleinere soorten bekend.'

Onbekend is wat de ondergrens is. Misschien kunnen de slakkenhuisjes op een gegeven moment niet kleiner, zegt Wilke. Schilthuizen denkt dat het zenuwstelsel een minimale omvang moet hebben om te kunnen werken.

Klein, kleiner, kleinst

Circa 5 centimeter lang: de bijkolibri uit Cuba geldt als de kleinste vogel ter wereld

7,9 millimeter: kleinst bekende volwassen vis, Paedocypris, uit Indonesië

7,7 millimeter: de tot dusver kleinste kikkersoort, Paedophryne amauensis

1 millimeter: lengte van de worm C. elegans: beroemd als proefdier omdat hij zo simpel is

Ca. 0,35 millimeter: de kleinst bekende waterslak, Ammonicera minortalis

0,15 millimeter: de kleinste soort van de Mymaridae, een familie parasitaire wespjes

Meer over