Kruiden door de achterdeur

Voor reguliere geneesmiddelen gelden strenge regels, maar kruidenproducten zijn vaak vrij verkrijgbaar. 'Traditie' wordt nu de noemer om ze in één wet te vangen....

Door Pay-Uun Hiu

Chinezen kunnen soms de beste anti-propagandisten zijn van hun eigen traditionele geneeskunde. Wie tijdens een verblijf in Beijing een excursie naar de Muur boekt, krijgt er vaak ongevraagd een bezoek aan een medicijnenfabriek met medisch advies bij. Na een korte uitleg zwaaien de deuren open, drie 'artsen' in witte jassen lopen het zaaltje in, kijken even naar de tong en voelen de pols van elke toerist. Op een voorgedrukt papiertje kruisen ze een paar medicijnen aan die terstond gekocht en afgerekend kunnen worden.

Of deze geneesmiddelen keurig geregistreerd en volgens de wet zijn toegelaten, laat zich raden. Maar dat geldt ook voor veel kruidengeneesmiddelen die in Europa worden gebruikt: het is een grijs gebied waarin de EU met richtlijnen helderheid probeert te scheppen.

De kwalificaties van prof. dr. Jiang Yangqing van de praktijk China aan de Geldersekade in Amsterdam klinken in ieder geval indrukwekkend. Hij studeerde in de jaren zestig Traditionele Chinese Geneeskunde aan de universiteitvan Nanking, promoveerde later aan de universiteit van Beijing en hij bekleedt tal van internationaal hoogwaardige posities.

Iets boven straatniveau is het winkelgedeelte met een toonbank; daarachter is een wachtruimte met de spreekkamer van Jiang. Alleen al in de wachtruimte is een muur van onder tot boven gevuld met plastic dozen vol kruiden. 'Dit zijn de verpakte kruiden in poedervorm. Handig voor op reis', zegt mevrouw Wang, de echtgenote van Jiang, die optreedt als tolk en kruidenmengster. In de kleine ruimte boven de winkel zijn nog twee kamertjes volgepropt met de ruwe kruiden. Het ruikt er onbestemd intrigerend en het is er oud-Amsterdam en China tegelijk.

Dokter Jiang, een vriendelijke zestiger, voelt de pols, kijkt naar de tong en het oogwit. Het gaat niet helemaal goed met de 'qi', de energie van de verslaggever, constateert hij – wat niet zo vreemd is na een goeddeels doorwaakte nacht. Maar dat komt, ziet Jiang aan het rode puntje van de tong, door 'teveel hitte van het hart' en daar krijgt een mens slaapproblemen van. De rest van de tong is weer iets te bleek en dat betekent dat het 'bloed te laag is', vertaalt mevrouw Wang.

Natuurlijk helpt een nachtje goed slapen, maar dokter Jiang geeft ook een potje Bazhen Wan-pilletjes mee en tien flesjes Shengmaiyinkoufuye-tonicum. Alles keurig verzegeld, gestempeld en voorzien van bijsluiter. In het Chinees. Wat studie in het boek 'Chinese kruidengeheimen' leert dat het kruid bai zhu (één van de acht in de pilletjes) qiversterkend is, invloed heeft op milt en maag en warme energie geeft.

Of hij werkelijk een goede arts is? Of de medicijnen in orde zijn? 'Dat kunt u niet beoordelen', zegt You-Ping Zhu, apotheker en directeur van het Hwa To Centrum voor Chinese geneeskunde aan de Faculteit der medische wetenschappen van de universiteit van Groningen. Daarom, vindt Zhu, is het tijd dat de overheid met een wet komt die de competentie van beoefenaars van de Chinese geneeskunde en de veiligheid van de medicijnen waarborgt. Zelf heeft hij daartoe bijgedragen met een Chinese Materia Medica, een handboek waarin zo'n vierhonderd Chinese kruiden op Westerse wijze zijn beschreven.

Als alles een beetje meezit komt er binnen afzienbare tijd een Europese richtlijn voor kruidengeneesmiddelen. Opmerkelijk aan de richtlijn, die sinds 1997 door de kruidenwerkgroep van de European Medicines Evaluation Agency (EMEA) in Londen is voorbereid en deze maand door het Europese Parlement wordt besproken, is dat deze ook is bedoeld voor niet-Westerse kruidenproducten die in de EU-landen steeds populairder worden.

Winkeltjes en praktijken als die van dokter Jiang duiken steeds meer op in het Westerse straatbeeld. In 2000 telde Nederland volgens het NIVEL 1412 georganiseerde beroepsbeoefenaars van oosterse geneeskunde (acupunctuur, drukpuntmassage en Chinese geneeskunde), maar gemeten aan de inschrijvingen bij de verschillende beroepsverenigingen voor acupunctuur en andere oosterse geneeswijzen loopt dat getal op naar zo'n 2500.

In 1992 werd in het Europese Parlement een richtlijn voor homeopathische middelen aangenomen, waarbij de nadruk ligt op de veiligheid van de preparaten. Om zulke uiteenlopende kruidenpraktijken als de Chinese, Indiase, Afrikaanse en oud-Europese onder één noemer te brengen, vervult de term 'traditioneel' een belangrijke rol.

'Er zijn drie dingen waarop je geneesmiddelen kunt beoordelen', vertelt drs. Emiel van Galen, hoofd homeopathica en kruidengeneesmiddelen van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). 'Kwaliteit, veiligheid en werkzaamheid.'

De veiligheid hangt samen met de kwaliteit. 'Een kruidengeneesmiddel moet gestandaardiseerd zijn, zodat je weet dat je altijd dezelfde kwaliteit en dosis hebt, en dat ook steeds dezelfde bereidingswijze van plant tot geneesmiddel is gevolgd', stelt Van Galen. Dat wil nog wel eens problemen opleveren als de bron van de plant niet is na te gaan.

Het middel Mu Tong bijvoorbeeld, dat in China al eeuwen werd gebruikt als vochtafdrijvend middel en te boek stond als niet giftig, bleek opeens tot een aantal gevallen van ernstig nierfalen te leiden. Onderzoek wees uit dat vroeger de planten Akebia quinata en Clematissoorten werden gebruikt, maar dat vanaf 1950 de plant Aristolochia manshuriensis in het middel werd verwerkt. En die is weer wel giftig.

Voor het merendeel van de kruidenpraktijken geldt dat ze geworteld zijn in een lang bestaande traditie en daarom is traditie de achterdeur waarlangs de niet-reguliere geneesmiddelen via een vereenvoudigd registratiesysteem de EU binnen kunnen komen. Als een middel jarenlang wordt gebruikt zonder dat er doden vallen of gruwelijke kwalen ontstaan, is dat een redelijke indicatie voor veiligheid. In het EU-voorstel moet een gebruik van 30 jaar kunnen worden aangetoond.

Maar voor alle middelen geldt: het is de dosis die bepaalt of iets giftig is. En die dosis bepaalt de arts. Een veilig middel garandeert nog geen veilig gebruik.

Meer over