Krijgshaftige vrouwen

AMAZONEN ZIJN in de Griekse literatuur en beeldende kunst veelvuldig aanwezig. Al in de Ilias wordt gesproken over dit volk van krijgshaftige vrouwen....

Niet alleen over de etymologie van de naam bestonden al in de Oudheid verschillende opvattingen. Soms wordt gezegd dat Amazonen het grootste deel van het jaar geen lid van het andere geslacht in hun omgeving konden velen. Alleen in de lente zouden zij gemeenschap hebben gehad met mannen van een naburig volk om vrouwelijk nageslacht te verwekken; werden er jongetjes geboren, dan stuurden ze die naar hun vaders toe. In de taal van de Skythen zouden zij zelfs 'mannendoders' worden genoemd. Elders heet het daarentegen dat de Amazonen wel degelijk echtgenoten erop nahielden, maar dat hun mannen voor de huishouding moesten zorgen en een ondergeschikte positie innamen.

Bij Homeros vindt men van dit alles nog niets. In de Ilias wordt alleen verteld dat Amazonen 'aan mannen gelijkwaardig' waren en ooit, net als de Grieken, een aanval op Troje hadden ondernomen. Bij een andere gelegenheid zouden zij verslagen zijn door Bellerophontes, de held die ook de Chimaira doodde.

De Chimaira wordt door Homeros beschreven als een vuurspuwend monster van goddelijke oorsprong. Van voren was het een leeuw, van achter een slang en in het midden een geit. De Chimaira, kortom, was een fabeldier, dat nooit echt heeft bestaan. De Griekse mythologie kent meer van zulke bijzondere wezens. In latere versies van het verhaal van Bellerophontes bijvoorbeeld krijgt de held bij zijn strijd tegen de Chimaira hulp van het gevleugelde paard Pegasos.

Het is natuurlijk evident dat zowel Pegasos als de Chimaira producten waren van fantasie. Hetzelfde geldt (om nog één ander voorbeeld te geven) voor de Kentauren, het volk dat door de Grieken in Thessalië werd gesitueerd en dat bestond uit wezens half mens, half paard. Geen sterveling zal dan ook op de gedachte komen naar Thessalië af te reizen om daar naar graven en andere overblijfselen van de mythische Kentauren te gaan zoeken, net zomin als iemand tegenwoordig zal menen dat gevleugelde paarden en vuurspuwende monsters in het oude Griekenland te vinden waren.

Ten aanzien van de Amazonen ligt dat anders. Dat dit vrouwenvolk eveneens ontsproten was aan de fantasie van dichters en andere kunstenaars en nooit in werkelijkheid heeft geleefd, daar wilden en willen velen niet aan. Zo is nog onlangs de Engelse schrijfster Lyn Webster Wilde op zoek gegaan naar overblijfselen van de Amazonen. In On the Trail of the Women Warriors brengt zij verslag uit van haar speurtocht.

Webster Wilde - zij schreef eerder een roman en een boek over Keltische vrouwen - moest helemaal bij af beginnen. Tot voor kort kende zij de term Amazone slechts van de rivier van die naam in Zuid-Amerika. Maar als producente van het komische BBC televisieprogramma Revolting Women (over een matriarchale samenleving in de moerassen rond Manchester) hoorde zij van Amazonen in de Oudheid. Zij werd op hun spoor gebracht door de schrijver van de televisieserie, die haar bekende zijn inspiratie te hebben gezocht in de Griekse mythologie. Sindsdien lieten de Amazonen haar niet meer los.

Van de oude Grieken wist Webster Wilde vrijwel niets. Maar daar kon iets aan gedaan worden. 'Zoals elke onderzoeker begon ik met het plegen van een paar telefoontjes', schrijft zij opgewekt. Ook las ze het een en ander (maar niet al te veel; het in 1991 in Leiden verdedigde, naderhand in het Engels vertaalde proefschrift van Josine Blok over verschillende interpretaties van de Amazonenmythe is haar onbekend).

Ze maakte onder andere kennis met de door sommige twintigste-eeuwse feministen aangehangen theorie van het matriarchaat: de mededelingen van Griekse auteurs over de Amazonen zouden verwijzen naar een maatschappelijk bestel uit vroeger tijd, waarin vrouwen de baas waren (van het feit dat deze hypothese al in de negentiende eeuw was geformuleerd, is Webster Wilde kennelijk niet op de hoogte). Die gedachte beviel haar beter dan de suggestie van sommige vakgeleerden dat de patriarchale Grieken de Amazonen 'uitgevonden' hadden om als afschrikwekkend voorbeeld te dienen, in de trant van: 'mannen, hou de vrouwen eronder, want anders gebeuren er de vreselijkste dingen.'

Van telefoneren en lezen alleen wordt een mens niet wijzer. Webster Wilde bleef met allerlei vragen zitten. Hoe aan antwoorden te komen? Voor haar geestesoog zag zij maar steeds het beeld van twee pezige jonge vrouwen op een paard in een steppe. Dit waren Amazonen, dat wist zij zeker, vrouwen die konden vechten en desnoods doden. Maar of zij apart van mannen leefden of niet (een van de brandende vragen waarop zij nog geen antwoord wist), dat werd zij uit haar droombeeld niet gewaar. Er zat maar één ding op: erop uit. Het droombeeld zelf spoorde haar aan op reis te gaan.

Zo begon de speurtocht van Lyn Webster Wilde naar de bronnen van de Amazonenmythe en en passant naar al die plekken in de oude wereld waar vrouwen als moedergodinnen of priesteressen een zekere macht hadden uitgeoefend. Haar reis bracht haar naar Oekraïne en Moldavië, naar Turkije en Kreta, naar Samothrake en Noord-Afrika. Geen moeite was haar te veel.

Ze bezocht musea en opgravingsterreinen en ze raadpleegde niet alleen classici, archeologen en hittitologen, maar ze stak ook haar licht op bij buikdanseressen en zogende moeders. Overal zag zij verband met de Amazonen, al moest zij aan het eind van haar speurtocht met enige spijt concluderen dat de Amazonen zoals beschreven door de antieke auteurs waarschijnlijk nooit hebben bestaan.

De schrijfster van On the Trail of the Women Warriors heeft ongetwijfeld haar best gedaan in korte tijd veel kennis te verwerven over het door haar gekozen object van studie. Maar waarom meteen maar een boek geschreven? Zij lijdt aan zelfoverschatting als ze denkt dat ze met dit oppervlakkige en aan alle kanten rammelende boek lezers een dienst bewijst.

Meer over