Koningin Maria's innerlijke stem

TOEN MARIA Montessori in het eerste decennium van deze eeuw - de eeuw van het kind - in Italië steeds meer faam verwierf dankzij haar pedagogische inzichten, ging zij zich publiekelijk presenteren als een ware diva....

Han van Gessel

Maria Montessori (1870-1952) heeft met de introductie van haar specieke leer- en opvoedingsmethode ongetwijfeld een belangrijke rol gespeeld bij de vernieuwing van pedagogie en onderwijs. Zij was een pionier die met haar charismatische gaven in veel landen baanbrekend werk heeft verricht. Maar of zij in de omgang een aardige vrouw was, valt te bezien. En dat is eigenlijk merkwaardig, want het Montessori-onderwijs staat juist te boek als een systeem dat aardig is voor kinderen.

Het beeld dat uit Montessori's nieuwe biografie Maria Montessori 1870-1952 - Kind van haar tijd, vrouw van de wereld oprijst, is dat van een vrouw vol contrasten. Zij was aan de ene kant heel rationeel ingesteld, maar aan de andere kant niet wars van zweverige neigingen. Zij wijdde haar hele leven aan de zorg voor kinderen, maar haar eigen kind liet zij de eerste vijftien jaar van zijn leven door anderen opvoeden. Zij bond door haar optreden velen aan zich, maar enige hooghartigheid in de collegiale omgang was haar niet vreemd.

Haar biografe Marjan Schwegman, hoofddocent cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Maastricht en bijzonder hoogleraar vrouwengeschiedenis aan de Universiteit Utrecht, leverde een indrukwekkende prestatie. Zij kreeg geen toegang tot het archief van de internationale Montessori-vereniging in Amsterdam, maar compenseerde dit ongemak ruimschoots met interessant archiefonderzoek in Italië, bijvoorbeeld naar de contacten van Maria Montessori met het regime van Mussolini.

Schwegman koos voor een brede, cultuurhistorische aanpak. Zij plaatst Maria Montessori in de context van het nieuwe Italië, dat ontstond na de vereniging in haar geboortejaar, 1870, toen het Italiaanse leger de laatste weerstand van de pauselijke troepen in Rome brak. Daarnaast laat zij zien hoe Montessori een exponent was van het wetenschappelijke debat rond de eeuwwisseling.

Zij onderscheidt zich daarmee van haar voorgangster, de Amerikaanse Rita Kramer, die in 1976 - wél met steun van de internationale Montessori-vereniging - een veel meer op de pedagogische aspecten toegespitste biografie schreef. Enigszins storend is alleen haar keuze voor een opzet volgens de regels van het 'heldenverhaal'. Zij doet dat, zegt zij, omdat vooral het eerste deel van haar levensgeschiedenis in die vorm is overgeleverd. Dat mag zo zijn, maar soms krijgt het verhaal daardoor - onbedoeld waarschijnlijk - hagiografische trekjes.

Tegen de achtergrond van de actuele discussies over de kwaliteit van het Montessori-onderwijs is het boeiend - en hier en daar ook enigszins ontluisterend - gedetailleerd te lezen waar de wortels van het systeem liggen en hoe Montessori haar ideeën in praktijk bracht. Opmerkelijk genoeg sloeg zij aanvankelijk een heel andere weg in.

Zij groeide op in een gezin dat volop actief was bij de ontwikkeling van het nieuwe Italië en koos op 12-jarige leeftijd voor een opleiding die dat nieuwe Italië mede vorm kon geven: techniek. Waarom zij dat deed en wat zij daarmee beoogde, is onduidelijk. Zij hield zich krachtig staande in de typische mannenwereld (er waren bijvoorbeeld geen aparte wc's voor meisjes) en deed in 1886 eindexamen. Zij vervolgde haar opleiding op een hogere technische school, waar zij een passie voor wiskunde kreeg.

Nadat zij ook deze opleiding met goed gevolg had afgemaakt (in 1890), gebeurde er iets dat zich vaker zou herhalen: zij maakte iets mee en verbond daaraan direct een 'innerlijke stem' die tot iets opriep. Zij zag in Rome een arme vrouw zitten die een kind op schoot had met een stukje rood papier in zijn handjes. Op dat moment wist zij het: zij wilde medicijnen gaan studeren. Het luisteren naar innerlijke stemmen werd een leidend principe in haar belevingswereld.

Na haar medicijnenstudie ging zij werken in de psychiatrische kliniek van de universiteit van Rome. Daar kwam zij in aanraking met 'wilde', 'abnormale' kinderen die als onhandelbaar uit de samenleving waren verstoten. Zij kwam tot het inzicht dat deze kinderen wel degelijk opvoedbaar waren, mits dat gebeurde in een liefdevol en begripvol klimaat. Deze opvatting, die revolutionair klonk, stond aan de wieg van haar later uitgewerkte methode.

In september 1898 vestigde zij haar naam met een lezing op een congres in Turijn, waarin zij de ontdekking van een nieuwe opvoedingsmethode voor moeilijk behandelbare kinderen voor zich opeiste. Zij presenteerde de toen zeer recente moord op de Oostenrijkse keizerin Elisabeth (Sissi) als een argument voor haar opvatting dat deze kinderen gescheiden moesten worden van 'normale' kinderen en moesten worden opgevoed in speciale instituten. Met haar speech trad zij, schrijft Schwegman, uit de schaduw van haar mannelijke collega's.

In datzelfde jaar, in maart, was zij bevallen van een zoon, Mario. Het kind was voortgekomen uit een verhouding met een collega-arts. Het paar was niet getrouwd en was ook niet van plan te trouwen.

Het blijft een raadsel, aldus Schwegman, waarom zij dit zo deden. In plaats van het kind samen op te voeden besloten Maria en haar collega het kind bij anderen te laten opgroeien. Pas vijftien jaar later kwam de hereniging tussen Maria en haar zoon tot stand. De collega trouwde met een ander. De relatie tussen hem en Maria werd in 1901 definitief verbroken.

Misschien onder invloed van deze gebeurtenissen sloeg Montessori weer een hele nieuwe weg in: zij ging zich volledig toeleggen op de opvoeding van 'gewone' kinderen. Zij liet zich daarbij voor een - belangrijk? - deel inspireren door een spirituele beweging waarbij zij zich in 1899 aansloot: de theosofie. Tot dusver werd aangenomen dat zij pas in de jaren dertig in de ban kwam van de theosofie, maar een Australische onderzoekster heeft ontdekt dat zij al in 1899 lid werd van de beweging. Helena Blavatsky werd voor haar een lichtend voorbeeld.

Eind 1906 kreeg zij de kans die haar wereldberoemd zou maken. Zij kreeg het verzoek een soort crèche op te zetten in een Romeinse volkswijk. Al in januari 1907 opende de eerste Casa dei Bambini (Huis van de Kinderen) haar deuren; er zouden er vele volgen. In dat eerste huis bracht Montessori haar ideeën in praktijk en legde zij de grondslag voor haar leer- en opvoedingsmethode. Schwegman: 'In de Case dei Bambini werden kinderen niet in bedwang gehouden door een volwassene, maar konden zij zich vrij ontplooien in een domein waar alles om hén draaide.'

De nadruk in Montessori's werkwijzelag op twee beginselen: liefde op afstand en innerlijke kracht. Volwassenen moeten niet, vond zij, kinderen willen opvoeden met veel dwang en verbaal of zelfs fysiek geweld. Zij moeten wel liefdevol aanwezig zijn, maar het kind zoveel mogelijk ruimte geven om zichzelf te ontplooien. Kinderen zijn 'bouwlieden' die van zichzelf mensen maken. Het 'geheim van het kind' is de innerlijke kracht. Het kind geeft zelf aan wanneer het aan iets toe is. Montessori bedacht speciale leermiddelen om kinderen daartoe te stimuleren.

In de decennia die volgden, veroverde de Montessori-methode de wereld, niet het minst door de inspanningen van Maria zelf, die overal heen ging om haar denkbeelden te propageren. In Amerika kreeg zij vele volgelingen, onder anderen Helen Parkhurst, de latere grondlegster van de Dalton-methode. In de jaren dertig streek zij neer in Nederland, waar haar zoon trouwde met een Nederlandse vrouw. In 1950 werd zij benoemd tot eredoctor aan de Universiteit van Amsterdam. Twee jaar later, op 6 mei 1952, overleed zij in Noordwijk, waar zij ook werd begraven.

Ondanks de boeiende hoeveelheid gegevens die Schwegman in haar biografie de lezer voorschotelt, is er toch ook sprake van een gemiste kans. Het was interessant geweest apart aandacht te besteden aan de vraag hoe het huidige Montessori-onderwijs in Nederland omspringt met Montessori's oorspronkelijke gedachtegoed. De indruk wordt weleens gewekt dat de Montessori-scholen gebukt gaan onder de wet van de remmende voorsprong: eens verrichtten zij pionierswerk, nu worden zij voorbijgestreefd omdat zij - te star? - vasthouden aan Maria's methode en leermateriaal. Met zo'n uitbreiding had Schwegman haar biografie een mooie plaats kunnen geven in een actueel debat.

Meer over