Joods

Bestaan er joodse boeken? Het antwoord op die vraag zal de komende maand in de Bijenkorf worden gegeven. Voorzover dat kan, uiteraard, want wat zijn dat eigenlijk 'joodse boeken'?...

WILLEM KUIPERS

Is - om hier even bij stil te staan - Ulysses van James Joyce een 'joods' boek, omdat de heer Bloom, die zo'n opvallende rol vertolkt in deze vertelling-van-een-dag over het leven in Dublin, van joodse afkomst is?

Men kan de (literaire) vraagstelling zo ingewikkeld maken als men wil - en misschien daagt de Bijenkorf-manifestatie daartoe wel uit -, voor de schrijfster Daphne Meijer was zo'n benadering niet het uitgangspunt. Zij werd door het warenhuis in de arm genomen om een representatieve keuze te maken uit het (enorme) aanbod aan 'joodse' boeken, dat zowel uit heden als verleden beschikbaar is. In een gidsje (Joodse tradities in de literatuur - Van Mendele Mojcher Sforim tot Arnon Grunberg; ¿ 10,-) verantwoordt ze haar selectie, die zo ruim genomen is dat zelfs twee boeken van de Italiaanse schrijfster Rosetta Loy, die niet joods is en 'ook niet van plan om zich tot het jodendom te bekeren', eronder vallen. De reden is dat in Chocola bij Hanselmann een joodse onderduiker figureert en in Het woord jood, net als in De ondergang van de familie Boslowits van Gerard Reve (welk boek niet gekozen is), kinderen worden opgevoerd die geen weet hebben van de antisemitische wereld om hen heen.

Misschien werd Meijer niet ten onrechte nogal kritisch bejegend, toen ze haar materiaal begon te verzamelen. 'Wat een onzin', kreeg ze te horen. 'Waarom zou je speciaal een boekje over joodse schrijvers maken? Gettovorming. Hokjesgeest.' Ze liet zich door zulke reacties niet uit het veld slaan, omdat ze ervan overtuigd was dat haar thema zoveel prachtige boeken te zien zou geven dat eventuele tegenwerpingen in het licht van de geboden kwaliteit vanzelf zouden verdwijnen.

Daar waar ze informeert, gaat dat beslist op. Als ze recente vertalingen uit het Jiddisch van bijvoorbeeld Mendele Mojcher Sforim ('Mendeltje Boekverkoper') een plaats gunt in haar overzicht, brengt ze de bezoekers van deze exhibitie weer even met de nagenoeg geheel - door de nationaalsocialisten - uitgeroeide Jiddische cultuur in contact. En als ze wijst op het werk van schrijvers als David Grossman (Het zigzagkind), Ronit Matalon (Met het gezicht naar ons toe) of Dorith Rabinyan ('een sefardische feministe') werpt ze licht op de recente Israëlische literatuur, die - volop in beweging - het beeld van de hele Israëlische cultuur nuanceert en de belangstelling voor oudere tijdgenoten als Amos Oz, Yoram Kaniuk of A.B. Yehoshua kan vergroten.

Maar buiten deze historische piketpalen wordt Meijers keuze oeverloos, in de tijd, alsook in de ruimte. En daarmee wordt ze niet alleen vrijblijvend, maar ook obligaat, al kan het nooit kwaad telkens weer te wijzen op het werk van Franz Kafka. Zolang kwaliteit, een literaire kwaliteit die het 'joodse' transformeert tot algemeen-menselijke aspecten van het bestaan, de leidraad is van deze manifestatie - die een mooie traditioneel-joodse ambiance zal krijgen, zoals Peter Brinkers, hoofd inkoop boeken van het warenhuis vertelt - zal het een genoegen zijn er de komende maand kennis van te nemen. Maar niet alles wat gepresenteerd wordt, is even goed, zoals blijkt uit Meijers defensieve toon in de verdediging van Leon de Winter. In zulke gevallen moet 'joods' dan maar synoniem zijn voor 'mantel der liefde'.

Willem Kuipers

Meer over