InterviewDoekle Terpstra

Jarenlang zocht commissie-Terpstra een oplossing voor het personeelstekort in de zorg. Nu zegt ze: hef ons maar op

Al drie jaar zoekt zijn commissie naar oplossingen voor het personeelstekort in de zorg, maar Doekle Terpstra zag het probleem alleen maar verergeren. Nu adviseert hij een nieuw kabinet zijn commissie op te heffen: ‘Er zijn meer dan genoeg adviezen, het wordt tijd iets te doen.’

null Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Na anderhalf jaar coronacrisis is er, ondanks herhaaldelijke waarschuwingen, nog steeds geen oplossing voor het tekort aan ic-verpleegkundigen. Sommige ziekenhuizen hebben zelfs minder ic-bedden beschikbaar dan vorig jaar, bleek uit een rondgang van de Volkskrant. Als de besmettelijke deltavariant deze herfst weer zorgt voor meer covid-patiënten, kunnen ziekenhuizen de toestroom mogelijk niet aan.

Doekle Terpstra is voorzitter van de commissie Werken in de Zorg, die in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid onderzoek doet naar oplossingen voor het personeelstekort in de zorg. Volgens Terpstra werken zorgorganisaties nog te weinig samen, houden ze vast aan oude werkwijzen en doen ze te weinig om hun personeel te behouden.

Tijdens de eerste golf was al duidelijk dat tekorten aan onder meer ic-verpleegkundigen uitbreiding van ic-capaciteit onmogelijk maakten. Hoe kan het dat de situatie sindsdien alleen maar slechter is geworden?

‘Het is frustrerend. Onze onderzoekscommissie bestaat al sinds 2018, en dit probleem speelt ook al langer dan de coronacrisis duurt. Maar ik merk dat er al jaren meer wordt gepraat dan dat er wordt gedaan. Dat ligt onder andere aan ziekenhuizen en zorginstellingen zelf. Ze blijven hangen in hun oude werkwijze, in hun oude protocollen.

Sommige hebben tijdens de coronacrisis slim geïmproviseerd. Zij hebben het bijvoorbeeld aangedurfd om, tegen de oude protocollen in, ook ander zorgpersoneel aan het werk te zetten op de intensive cares. Maar het is allemaal beperkt gebleven tot losse initiatieven. Een ziekenhuis in Zeeland pakt het heel anders aan dan een ziekenhuis in Groningen.

En dat is het probleem: ziekenhuizen en andere zorginstellingen kijken naar dit probleem vanuit het eigen belang. Aan het begin van de coronacrisis was er juist meer samenwerking, maar nu vallen ze weer vaak weer in oude patronen. Hebben ze het personeelstekort binnen hun eigen locatie opgelost? Mooi, verder kijken ze niet. Door de marktwerking in de zorg zijn zorginstellingen eilanden geworden die met elkaar concurreren op de oververhitte arbeidsmarkt. Ze kijken te weinig naar het publieke belang, terwijl dit echt alleen op te lossen is door meer als collectief te handelen.’

Doekle Terpstra. Beeld ANP
Doekle Terpstra.Beeld ANP

Hoe kan zo’n samenwerking dan het tekort aan personeel oplossen?

‘Je kunt in regionale samenwerkingsverbanden gaan werken en op die manier kijken hoeveel personeel er per ziekenhuis in bijvoorbeeld de regio Rotterdam, Friesland of Zeeland nodig is om de boel draaiende te houden. Dat maakt het mogelijk om qua personeelsbezetting mee te ademen in tijden van crisis. Op zulk beleid hameren we al een paar jaar. En wij niet als enige, ook de Sociaal Economische Raad (SER) en de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) hebben dit geopperd.’

Ook al werken ziekenhuizen samen: over het geheel genomen is er nog steeds te weinig personeel beschikbaar. Zo berekende het Capaciteitsorgaan, een organisatie die de zorgbehoefte in kaart brengt, dat er jaarlijks 775 nieuwe studenten op de ic-opleiding moeten binnenstromen. Het zijn er 442. Meer samenwerking lost dat tekort toch niet op?

‘Samenwerking is natuurlijk maar een deel van de oplossing. Het is daarnaast belangrijk dat personeel op een andere manier wordt ingezet. Ic-verpleegkundigen kunnen heel goed ondersteund worden door collega’s die relevante ervaring hebben, maar niet per se een ic-specialisatie. Ze zijn een capabele ondersteuning die veel werk uit handen kan nemen, zoals wassen en voeding rondbrengen, zodat de ic-verpleegkundige juist de handen vrij heeft om de meest complexe zorg te leveren. Tijdens de coronacrisis is daar noodgedwongen mee geëxperimenteerd. Het bleek goed te werken. Op die manier kunnen de ic-verpleegkundigen in plaats van twee patiënten een derde of vierde aan.’

‘Het jammere is dat zulke initiatieven vaak zijn teruggedraaid nu de crisis voorbij is. Als de golf is geweest keren we weer terug naar het oude, naar de protocollen. Zo hoppen we van crisis naar crisis, en horen we elke keer dat de kans groot is dat de ic’s onder de huidige omstandigheden overspoeld raken. Dat moet worden doorbroken.’

Flexibeler personeel klinkt mooi, maar er is ook het risico op een waterbedeffect: als we personeel van een andere afdeling weghalen, komt de zorg daar weer in de verdrukking. Met lange wachtlijsten tot gevolg.

‘Daar ben ik niet bang voor. Door personeel op een andere manier in te zetten kun je beter gebruik maken van hun talenten en vaardigheden. Daarmee zijn ze efficiënter maar bovenal maakt het hun werk aantrekkelijker. En dat laatste is belangrijk: het personeelstekort wordt niet veroorzaakt doordat er te weinig mensen bijkomen, het probleem is vooral dat er zoveel weggaan.’

‘Als we de uitstroom van bijvoorbeeld ic-verpleegkundigen kunnen beperken en het ziekteverzuim verminderen, hebben we ook al een deel van het probleem opgelost. Van al het nieuwe zorgpersoneel gaat zo’n 40 procent binnen twee jaar weg. Dat is een enorm aantal: de zorg is een vergiet. Jonge werknemers willen niet alleen goed verdienen, ze willen ook privéruimte overhouden, autonoom zijn op het werk en zich kunnen ontwikkelen.

‘Het helpt als zorginstellingen betere werkgevers worden. Moderne werkgevers, die hun personeel meer zeggenschap geven over hun werktijden, die meer kijken naar talenten en vaardigheden van personeel in plaats van voor welk werk ze precies een diploma hebben. Vaak kunnen ze werk op verschillende afdelingen van elkaar overnemen.’

Is het, nu de mogelijke coronagolf in de herfst nadert, nog mogelijk om voor die tijd de ic-capaciteit op te krikken?

‘Zelfs als men vanaf vandaag alles anders gaat doen, redden we het nog niet. Maar op de iets langere termijn weiger ik me neer te leggen bij het defaitistische beeld dat er geen oplossing mogelijk is voor dit jarenlange probleem. Er liggen namelijk genoeg ideeën en plannen. Het enige dat we nog moeten doen is actie ondernemen. We zullen een nieuw kabinet dan ook adviseren om onze commissie op te heffen: er is genoeg papier, nu moet er nog wat mee gebeuren.’

Meer over