Missie NederlandElfstedentocht

It giet oan en oan en oan: zo organiseren we vanaf 2030 élk jaar – klimaatneutraal! – de Elfstedentocht

De Volkskrant onderzoekt hoe zes extreem ambitieuze missies voor Nederland – ingestuurd door lezers – nog voor 2030 gerealiseerd kunnen worden. Vandaag: elk jaar een duurzame Elfstedentocht.

null Beeld Hilde Harshagen
Beeld Hilde Harshagen

‘It giet oan!’ In die beroemde woorden echoot de heroïek van de Elfstedentocht: ruim 200 kilometer lang bikkelen met ijspegels in het haar, een rood aangelopen hoofd en steeds gevoellozere ledematen. Schaatsen langs schier eindeloze stempellocaties. De laatste helden die, ver na het zakken van de zon, over de eindstreep vallen. Het koddig ogende klunen, de dweilorkesten langs de kant. En winnaars die spruitjeskweker zijn (Henk Angenent, 1997) of boer (Evert van Benthem, 1985 en 1986).

Nederland snakt 24 jaar na de laatste keer steeds nadrukkelijker naar die verlossende woorden, naar het begin van een nieuwe editie. Naar een opvolger van Angenent, naar de kans om zélf dat felbegeerde Elfstedenkruisje te verdienen. Het is nostalgie naar deze oer-Nederlandse race, die smaakt, ruikt en vóélt naar een vervlogen tijd, een gezamenlijk sportfeest dat ons soms zo verscheurde land eindelijk weer verbindt.

Door klimaatverandering raakt de Tocht der Tochten steeds verder uit zicht. Was een eeuw geleden de kans op een Elfstedentocht in een gegeven jaar nog zo’n 20 procent, daar was die kans in 2019 al gedaald tot 8 procent, zo berekenden experts van het KNMI.

Bonkevaart

Niet gek dus dat bij de vraag om ideeën voor ‘extreem ambitieuze missies’ voor Nederland het woord Elfstedentocht naast alle maatschappelijk verantwoorde plannen óók viel. Bijvoorbeeld bij indiener Wiebe Schipper, zelf geen Fries, maar wel liefhebber. Elk jaar een Elfstedentocht, zo stelde hij voor, op de traditionele route, met finish op de Bonkevaart. Of het nu vriest of niet. En, omdat de jury de dieselbui al zag hangen, één aanvullend verzoek: of we het in 2030 wel een beetje CO2-neutraal willen houden allemaal.

Kenners die we de kwestie voorlegden moesten óf lachen óf zeiden ‘onmogelijk’. Dat betekent bovenal, zo weet de vaste lezer van deze Missie Nederland inmiddels, dat we iets hebben gekozen van het juiste ambitieniveau. De historische Apollomissies naar de maan gingen – om in thema te blijven – immers ook niet over één nacht ijs.

De suggesties die we kregen, varieerden van hilarisch tot onwenselijk, maar waren vaak de moeite van het uitzoeken waard. Neem bijvoorbeeld het idee van lezer T. van Strien, die een zevenjaarlijkse tocht voorstelde (‘zodat het zeldzaam genoeg blijft om reikhalzend naar uit te kijken’) op drijvende pontons waar de schaatsers met ventilatoren de wind in het gezicht geblazen krijgen. De benodigde energie wordt, klimaatvriendelijk, geleverd door druk trappende Friezen op elektrische fietsen. ‘Een defilé dat het aanzien heeft van een Elfstedencorso’, schreef Van Strien er nog bij, maar de experts oordeelden eensluidend: niet handig.

Of kijk naar de suggestie van de hoogleraar die zeer experimentele folies over de route wil laten spannen, folies die meer energie wegstralen dan dat ze opvangen, zodat je – op papier, bij kleine volumes, met een behoorlijk onpraktische opstelling – de boel kan bevriezen, zo schreven onderzoekers vijf jaar terug in vakblad Nature Communications. Helaas zijn die folies tegen 2030 nog lang niet klaar voor grootschalig gebruik.

Het voorstel van een bevriende natuurkundige dan, die uit de losse pols opperde de sloten te dempen zodat slechts een dun laagje water overblijft? De praktische voordelen zijn talrijk: zo’n laagje heb je zó bevroren, je hoeft niet te bukken om onder bruggen door te schaatsen, en het publiek blijft op natuurlijke wijze – hoog op de kade – op afstand.

IJstransplantaties

Maar dat weegt niet op tegen de nadelen, blijkt al snel. Zoveel water wegpompen is technisch op z’n minst nogal uitdagend. Vooral de laatste halve meter krijg je met traditionele pompen nauwelijks nog weg, zodat je al snel horden vrijwilligers moet optrommelen om met emmers de laatste restjes weg te scheppen. En belangrijker nog: je legt er de omgeving waarschijnlijk mee plat. ‘Wanden gaan inzakken, kades worden onstabiel, dit plan zou desastreus zijn’, oordeelt hoogleraar watermanagement Nick van de Giesen (TU Delft).

Wilde plannen voor grootschalige klimaataanpassing – ‘een koepel over Friesland en koelen maar!’, ‘de hele wereld onder het vriespunt!’ – zochten we vanwege evidente onhaalbaarheid überhaupt niet uit.

En dan is er nog dit: de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden ziet al die gekkigheid helemaal niet zitten, zo laat ze weten bij monde van voorzitter Wiebe Wieling. ‘Ons belangrijkste uitgangspunt is: de natuur moet het doen’, zegt hij. ‘Dat zeg niet alleen ik, dat hebben onze leden zo bepaald.’

De grens trekt de vereniging bij ijstransplantaties op de route, onder bruggen, bijvoorbeeld, en op andere kwetsbare plekken. Escapades met koelmachines, drijvende schotsen, gedempte sloten… kom er bij Wieling niet mee aan. ‘Dat is geen Elfstedentocht meer’, zegt hij lachend. Daar komt nog bij: als je het élk jaar doet, waar is dan nog het verlangen, de romantiek? ‘We krijgen nu heel Friesland op de been als vrijwilliger. Mensen openen hun huis voor logés, helpen met de logistiek… als de Elfstedentocht een soort vierdaagse wordt, een jaarlijks evenement, is dat voorbij.’

Begrijpelijk, heus, maar bij Missie 2030 hebben we natuurlijk al besloten dat we dit gaan doen. Na een laatste poging de vereniging mee te krijgen, schakelen we dus door. We regelen tienduizenden kruisjes voor de deelnemers, trommelen vrijwilligers op, schakelen de NPO in voor het liveverslag (als zij niet willen, streamen we de boel zelf) en beginnen onze éígen tocht. ‘Juridisch kan het ook zonder ons’, bevestigt Wieling. ‘Alternatieve Elfstedentochten zijn er genoeg, je kunt de tocht tegenwoordig fietsen, lopen, op de trekker afleggen, je kunt hem zelfs suppen. Het enige dat beschermd is, is ons logo.’

Maar: hoe gaan we het nu eigenlijk doen? Nadat we alle écht onmogelijke ideeën hebben weggestreept, resteren twee opties.

Optie 1: Honderden vriesmachines en miljoenen liters diesel

We kijken met een schuin oog naar Flevonice. Die 5 en later 3 kilometer lange voormalige buitenijsbaan in Flevoland is vanwege de hoge kosten niet meer open, maar kan wel dienen als voorbeeld.

De baan bestond uit een bak met 7 centimeter water, waarin buizen liepen met koelvloeistof. Twee bedrijven leverden alle benodigde apparatuur: Ice-World en Trane.

Wibe Bramer van Ice-World begint te lachen als hij hoort dat we de 5 kilometer van Flevonice willen opschalen naar de 200-plus van de Elfstedentocht. Daarvoor zijn allereerst pontons nodig, zegt hij, waar de ijsbaan op kan liggen. Aan de andere kant van de telefoon pakt hij een kladblaadje en begint te rekenen. ‘Personeel, transport, heftrucks, hovercrafts of rupsbandvoertuigen voor op de weilanden… poeh, dit wordt nogal een onderneming. Ik denk dat dit plan je tussen de 30- en 40 miljoen euro kost.’ En daar komt dan nog een miljoen of 40 bovenop voor de huur van pontons.

Wat je dan nog niet hebt: de koelmachines van Trane. André Notermanns van dat bedrijf berekent dat we er zo’n 720 nodig hebben. Totale huurprijs: 720 duizend euro per week. Valt mee. Maar de échte kosten moeten dan nog komen.

Die 720 ‘chillers’, zoals ze in professionele ijsmaakkringen heten, moeten stroom hebben en dat zonder wandcontactdoos in zicht. De oplossing: een dieselaggregaat. ‘Ga uit van zo’n 7,2 miljoen liter per week’, zegt Notermanns. ‘Dan ben je nog zo’n 11,5 miljoen euro extra kwijt.’

Bij een week lang koelen (een schatting) kost de dieselmethode in totaal, logistiek plus chillers, dus zo’n 90 miljoen euro. Dat kun je misschien wegsponsoren, of terugverdienen met tickets en uitzendrechten. Als dat allemaal niet werkt, heffen we een Elfstedentaks: 5 euro per Nederlander.

Blijft de invloed op het klimaat over. ‘Een liter diesel verbranden stoot ongeveer 2,4 kilogram aan CO2 uit’, zegt Martien Visser, lector aan de Hanzehogeschool Groningen. IJs maken voor de Elfstedentocht kost dan 17,6 miljoen kilogram CO2. Ter vergelijking: Nederland stoot per week 3,5 miljard kilogram uit.

Grappig detail: het blijkt koolstoftechnisch voordeliger om de grove tienduizend deelnemers met het vliegtuig naar Oostenrijk te vervoeren voor de alternatieve elfstedentocht over de Weissensee. (De miljoen toeschouwers moeten dan wel thuisblijven). Maar dat was natuurlijk de opdracht niet.

Gelukkig kun je al die CO2 best compenseren, zo blijkt. Sterker nog: één autovrije dag bespaart in Nederland al een grove 50 miljoen kilogram CO2. Maken we de dag dat de Elfstedentocht verreden wordt dus autovrij, dan zijn we er al. Eventuele toeschouwers gaan maar met de trein.

null Beeld Hilde Harshagen
Beeld Hilde Harshagen

Optie 2: aan de slag met warmtepompen

Maar het kan klimaatverantwoorder, zegt hoogleraar Andy van den Dobbelsteen van de TU Delft. Samen met onder anderen Biense Dijkstra van de bouwgroep Dijkstra Draisma werkt hij al een tijdje aan een plan om langs de Elfstedentochtroute in Friesland warmtepompen in woningen te plaatsen die de warmte uit het water gebruiken om in de winter de huizen te verwarmen.

‘Heel gaaf in theorie’, zegt Dijkstra. ‘Maar zelf ben ik meer een doener en dus besloten Andy en ik vorig jaar om het maar gewoon te gaan doen.’ Een experiment in een boerensloot leverde goed én slecht nieuws op. Nadat ze meetbaar voldoende energie hadden weggepompt om op papier het water 5 graden te laten afkoelen, bleek het water in werkelijkheid slechts 1,2 graden kouder. Vermoedelijk warmt de omgeving - grondwater, weilanden, et cetera - het water toch meer op dan gedacht.

patches 11 steden  Beeld Leonie Bos
patches 11 stedenBeeld Leonie Bos

Omdat er wél net zoveel energie als verwacht uit het water werd gepompt, is dat goed nieuws voor de huizen die je met zo’n warmtepomp wilt verwarmen. Sterker nog: misschien zit er zelfs méér warmte-energie in water dan gedacht, speculeert Dijkstra. De keerzijde is dat je harder moet werken om het water tot voorbij het vriespunt te koelen. En dat is slecht nieuws voor de energiekosten van ons Elfstedenplan.

Een berekening van die benodigde energie, waarbij je uitgaat van een route van 200 kilometer, een breedte van 4 meter, een waterdiepte van 3 meter, een ijslaag van 15 centimeter, een omgevingstemperatuur van 3 graden en ijs van -7 graden (volgens schaatsfysicus Daniel Bonn van de Universiteit van Amsterdam de ideale ijstemperatuur voor een schaatsbaan), levert een zeer grove schatting op van 150 terajoule benodigde energie.

Kijk je vervolgens naar wat bedrijven als Trane in een ijsbaan stoppen en verreken je dat met de afwijkende diepte van zo’n baan (7 centimeter, voor een Flevonice-achtige), dan kom je uit op tweemaal zoveel, 300 terajoule. Het verschil zit hem vermoedelijk in de wind (slecht voor ijs) en in warmte afkomstig uit de omgeving.

Laten we er nu eens van uitgaan dat je al die energie duurzaam wilt opwekken, met windmolens bijvoorbeeld. Dan heb je in totaal zo’n zeshonderd windturbines nodig, blijkt uit een grove schatting. Tenzij je de turbines exclusief voor de Elfstedentocht inzet (de rest van het jaar slaan ze dan alle verzamelde energie op voor gebruik in die ene week). Dan heb je aan twaalf windmolens genoeg. Zet je ze langs de route, als symbool van deze technologische meesterproef, dan zie je er elke 17 kilometer eentje. Dat is te doen. Of, zoals Dijkstra het motto van Missie Nederland mooi samenvat: ‘Alles kan, als je maar graag genoeg wil.’

Voor dit verhaal zijn de volgende mensen geraadpleegd

Daniel Bonn, fysicus (Universiteit van Amsterdam)

Andy van den Dobbelsteen, hoogleraar climate design & sustainability (TU Delft)

Nick van de Giesen, hoogleraar watermanagement (TU Delft)

André Notermanns (Trane)

Aldo Brinkman, persvoorlichter en voormalig scheikundejongen

Biense Dijkstra (Bouwgroep Dijkstra-Draisma)

Wiebe Wieling (voorzitter stichting De Friesche Elfsteden)

Martien Visser, lector Hanzehogeschool Groningen

Geert-Jan van Oldenborgh (KNMI)

Wibe Bramer (Ice-World)

De zes missies

Deze zomer zoekt de wetenschapsredactie uit hoe extreem ambitieuze missies voor Nederland – ingestuurd door lezers – nog voor 2030 gerealiseerd kunnen worden.

17 juli: Nederland CO2-negatief

24 juli: Einde aan laaggeletterdheid

31 juli: Niemand eet meer vlees (en niemand mist het)

7 augustus: Iedere winter een Elfstedentocht op ijs in Friesland

14 augustus: Alle diersoorten in Nederland op de rode lijst buiten gevarenzone

21 augustus: Zelfvoorzienende, drijvende stad bouwen

Meer over