epidemiologie

Ingenieur die Mark Rutte inspireerde bij corona-aanpak: ‘De tweede coronagolf was totaal onnodig’

Tomás Pueyo maakte vorig jaar indruk op premier Rutte met zijn ‘hamer en dans’-plan voor de coronacrisis. Volgens de ingenieur heeft de Nederlandse overheid de hamer gebruikt, maar bleef de dans achterwege.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Hij behoort wereldwijd tot de meest gelezen bloggers tijdens de coronacrisis: Tomás Pueyo, ingenieur met nul ervaring in de epidemiologie, de man die schreef dat het coronavirus platgeslagen moet worden met een hamer, waarna we ermee moeten dansen om het onder controle te houden. Ook premier Rutte was ervan onder de indruk, blijkt uit vrijgegeven sms-verkeer. In oktober, op een persconferentie over de coronamaatregelen, zei Rutte de hamer uit de kast te willen trekken om het aantal besmettingen terug te dringen.

Aan het begin van de pandemie was Rutte al zo onder de indruk van het werk van de 39-jarige Pueyo, dat hij – buiten het RIVM om – liet nagaan of die gelijk had. Dat blijkt uit sms-verkeer dat werd vrijgegeven na een Wob-verzoek (en rechtsgang) van de Volkskrant.

Voor Pueyo waren zulke berichten een triomf. Al die slapeloze nachten, al die uren waarin hij zich na werktijd richtte op een eng, opkomend virus in Azië hadden voor niets geweest kúnnen zijn. Dus toen bleek dat een regeringsleider, aan de andere kant van de oceaan nog wel, zich had laten inspireren door zíjn artikelen, hield hij het niet droog, schreef hij op Twitter. ‘Dit is het soort invloed waarvoor ik het allemaal heb gedaan’, zegt hij nu vanuit San Francisco. Zeker zestig miljoen keer zijn Pueyo’s artikelen aangeklikt, voornamelijk in het begin van de pandemie.

Toch overheerst bij hem frustratie nu de wereld gebukt gaat onder besmettelijkere virusmutanten die, naar zijn idee, al vanaf dag één te voorspellen waren. Toen Rutte in oktober Pueyo’s hamer met zijn handen uitbeeldde om een tweede lockdown aan te kondigen, was dat om de coronagolf te bestrijden die de Franse Spanjaard met zijn artikelen had willen voorkomen.

Ook zijn laatste stuk over de deltavariant, een pleidooi voor het mixen van vaccins en het vaccineren van inwoners van derdewereldlanden, grossiert in staafdiagrammen, parabolen en lijngrafieken. Het symboliseert Pueyo’s werkwijze: de recentste cijfers opzoeken, ze razendsnel analyseren en ze hapklaar presenteren in toegankelijk Engels. Als data-analist weet hij hoe exponentiële groei werkt. ‘Ik heb dagelijks gewerkt met dingen die viral gaan op internet. Je ziet bij virussen dezelfde wiskundige principes. Daardoor had ik snel door welk drama op ons afkwam’, zegt hij over zijn succes aan het begin van de pandemie.

Al in maart 2020 beschrijft Pueyo dat het in het begin van een pandemie maar om één ding draait: de exponentiële groei een halt toeroepen om de zorg niet te laten overspoelen. Dat kan alleen met de ‘hamer’: een zware lockdown om het virus te pletten. Daarna moet genoeg tijd zijn gekocht om te weten hoe het reproductiegetal R onder de 1 blijft. Dan moeten we kunnen ‘dansen’ met het virus, met regionale maatregelen, een feilloos systeem van bron- en contactonderzoek en goed testbeleid. Leer van Singapore, Zuid-Korea en Taiwan, schrijft Pueyo, democratieën die het aantal coronabesmettingen laag houden.

Pueyo is kritisch op landen, regeringsleiders of experts die anders denken. Zo zag hij het Verenigd Koninkrijk aanvankelijk kiezen voor het gecontroleerd laten rondgaan van het virus. ‘Wat als Churchill hetzelfde had gezegd? ‘Nazi’s zijn al overal in Europa. We kunnen ze niet stoppen. Laten we maar opgeven.’ Dat is wat veel overheden in de wereld doen’.

Tomás Pueyo Beeld Hollandse Hoogte / Laif
Tomás PueyoBeeld Hollandse Hoogte / Laif

Grote woorden, voor iemand die vóór corona geen enkele expertise over virussen had. Pueyo, zoon van een Franse moeder een een Spaanse vader, studeerde af in Parijs en Madrid als respectievelijk algemeen en industrieel ingenieur, alvorens op de hoog aangeschreven Stanford Universiteit in Californië een master te halen. Zijn cv toont consultant- en managementfuncties voor technologiebedrijven in Silicon Valley. Als auteur schreef Pueyo voor de pandemie blogs over tamelijk futiele zaken, zoals hoe je een grappige speech moet geven, en één boek: over de vertelkunst in Star Wars-films.

‘Who’s this dude?’, hoorde hij vorig jaar dan ook vaak. Was zijn achtergrond geen wankele basis om overheden en wetenschappers zo te bekritiseren over hun omgang met het virus? Zelf wijst hij zestien maanden later op zijn trackrecord. ‘In grote lijnen heb ik op alle punten gelijk gekregen, al heb ik ook fouten gemaakt. Zo is de hamer niet overal toepasbaar. Niet in dichtbevolkte, armere gebieden, omdat het veel moeilijker is om daar afstand tot elkaar te houden.’

Voor de meerderheid van zijn miljoenen lezers vormde zijn achtergrond geen obstakel. Zijn meest gelezen blogs zijn vertaald in 37 talen, waaronder het Nederlands (maar ook het Lets, het Maleisisch en de Zuid-Indiase regionale taal Tamil).

Ook premier Rutte was onder de indruk, hoewel die aan het begin van de crisis publiekelijk juist opriep alleen te ‘varen op het kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten’. De premier sms’te naar ministers Hugo de Jonge (Volksgezondheid) en Ferdinand Grapperhaus (Justitie) de ‘kwaliteit etc.’ van Pueyo’s uiteenzetting niet te kunnen overzien, maar wel ‘hier erg van geschrokken’ te zijn. ‘Hugo, heb jij kanalen dit snel (sic), misschien eerst buiten het RIVM om, te laten valideren?’, vroeg hij op 21 maart 2020.

Het ministerie van Algemene Zaken gaat niet in op vragen over het bericht. Feit is dat vijf dagen voor zijn sms de minister-president in een tv-toespraak nog had gesuggereerd groepsimmuniteit te willen bereiken. Twee dagen daarna presenteerde Rutte de ‘intelligente’ lockdown, met de wijsheid van nu de eerste adequate poging om het virus in te dammen.

Voor aanvang van de tweede lockdown nam het Nederlands kabinet, toen nog missionair, de beeldspraak van de hamer zelfs over. In de persconferentie van 13 oktober gebruikte Rutte het woord vijfmaal, drie keer minder dan De Jonge. De premier beeldde zelfs een hamer uit met zijn handen.

Premier Mark Rutte beeldt een hamer uit op de persconferentie van 13 oktober 2020. Beeld ANP
Premier Mark Rutte beeldt een hamer uit op de persconferentie van 13 oktober 2020.Beeld ANP

Had Pueyo dan echt invloed op het Nederlandse coronabeleid? Ironisch is dat hij in zijn artikelen veelvuldig citeert uit wetenschappelijke publicaties, waaronder een stuk uit The Lancet waaraan Nederlandse wetenschappers meewerkten. De Nederlandse wetenschap bereikt de premier pas als een buitenlander erover schrijft, zou je wat cynisch kunnen stellen.

Experts wijzen erop dat Pueyo in zijn stukken niet met nieuwe inzichten over virussen komt, maar wel vliegensvlug de omslag maakt van theorie naar praktijk. Epidemioloog Alma Tostmann (Radboud UMC) vond het artikel ‘heel boeiend’ toen zij het voor de eerste keer las. ‘Wat Pueyo zegt, is vrij logisch. Maar hij schreef het vroeg in de pandemie duidelijk op. Dat maakte het een bruikbaar stuk.’

OMT-lid Marc Bonten zegt desgevraagd dat de artikelen van Pueyo nooit in de overleggen zijn besproken, omdat ze voor epidemiologen weinig nieuws bevatten. Natúúrlijk moet je met een ‘hamer’ op het virus slaan om exponentiële groei te stoppen. En natuurlijk vormen goed bron- en contactonderzoek, goed testbeleid en regionale maatregelen de ideale manier om daarna met het virus te leven, oftewel te ‘dansen’. Voor ‘mensen die er verstand van hebben’, zegt Bonten, zijn de artikelen een open deur.

Maar als het zo duidelijk was, vraagt Pueyo zich af, hoe kon het na de zomer dan alsnog misgaan? ‘De tweede coronagolf was totaal onnodig.’ Het Westen ging in de coronapandemie van ‘hamer naar hamer’, schetst hij, zonder te ‘dansen’. ‘In juni wist je wat er in oktober op ons zou afkomen. Toch had geen enkel Europees land in het najaar zijn zaken op orde.’

Bonten benadrukt dat de stukken van Pueyo over modellen gaan. Volgens grafieken was het virus inderdaad uit te bannen met een enkele ‘hamer’ en een ‘dans’ tot de vaccinaties. Maar de praktijk was weerbarstiger, met onverwacht veel besmettingen na de zomervakantie, venijnige mutaties en juridische complicaties bij bijvoorbeeld het instellen van een quarantaineplicht. ‘De aanvalskracht van het virus was groter dan de verdedigingslinie die wij konden opwerpen’, stelt de hoogleraar moleculaire epidemiologie.

null Beeld Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

Volgens Pueyo ligt nalatigheid daaraan ten grondslag. ‘Ik heb met verschillende bron- en contactonderzoekers in Europa en de VS gesproken. Ze zeggen allemaal dat ze amper serieus werden genomen door de mensen die ze belden. De vrijblijvendheid om je aan maatregelen te houden, is helemaal te wijten aan de politiek. In veel Aziatische landen krijg je de politie aan de deur als je bron- en contactonderzoek negeert.’

Pueyo wil niet het absolute gelijk claimen, niet zichzelf kundiger verklaren dan welke regeringsleider of epidemioloog dan ook. ‘Ik denk dat veel wetenschappers het met mij eens zijn. Of beter, ik met hen.’

Wel toont zijn verhaal dat ook niet-wetenschappers in de begindagen van de pandemie in staat waren de juiste conclusies over het virus te trekken. Waren zijn betogen toevalstreffers?

De ingenieur denkt dat hij met een frisse blik op de zaken juist in een goede positie was om zonder vooroordelen de toen bekende informatie te analyseren. Zo vermoedde hij eind maart al dat aerosolen een grotere rol speelden dan veel wetenschappers aannamen. Volgens Pueyo vertrouwden zij te veel op hun ervaring met andere luchtweginfecties. ‘Begin maart was 80 procent van de relevante informatie voor virusbestrijding bekend. En twee weken later 95 procent.’

Pueyo wijst naar een Zuid-Koreaanse studie van eind april, waaruit blijkt dat van een kantoor bijna alle medewerkers in de ene vleugel waren besmet met corona en van de andere vleugel nauwelijks iemand. ‘De enige verklaring daarvoor zijn aerosolen.’

‘Ik ben het ermee eens dat er voldoende situaties zijn beschreven die alleen maar verklaard kunnen worden door transmissie door de lucht’, reageert epidemioloog Tostmann. ‘Te vaak lijkt het in de discussies dat het óf aerosolen óf druppels zijn. In het Nederlandse beleid is te veel nadruk gelegd op de druppels.’

Ook in Nederland voelden fanatiekelingen aan de zijlijn zich genegeerd door de instanties. ‘In een wereld waarin iedereen van achter zijn computer informatie kan vergaren, moet iedereen kunnen bijdragen aan het oplossen van een crisis. Die vernieuwing heeft de democratie nodig’, zegt Pueyo.

Maar als er helemaal geen elite meer is, dreigt toch anarchie? Genoeg amateurvirologen trokken het afgelopen jaar wél foutieve conclusies door selectief uit wetenschappelijke publicaties te snoepen. Dat beseft Pueyo. Maar kijk eens naar een initiatief als Wikipedia. Omdat miljoenen mensen elkaars uitbreidingen controleren, is het internetplatform nu completer en op minder fouten te betrappen dan veel gelauwerde encyclopedieën.

Dat soort mechanismen moet ook het politieke systeem verrijken, vindt hij. ‘Westerse democratieën hebben het afgelopen jaar gefaald. Ze grepen structureel te laat in. Als de bevolking als geheel de maatregelen had kunnen bepalen, in plaats van een kleine groep en hun adviseurs, dan waren de dingen met de snelheid van het licht gebeurd.’ Kijk naar gok- of aandelenmarkten, stelt Pueyo, waar waarden en quoteringen in no time worden vastgesteld.

Over de precieze invulling van crowdsourcing in het politieke systeem denkt Pueyo veel na, zegt hij. Duidelijk voor hem is dat in een ideale democratie niet diploma’s je reputatie bepalen, maar eerder je trackrecord van gelijk hebben. ‘Daar kunnen niet veel Europese functionarissen in de pandemie over opscheppen.’

Meer over