lessen van 2020zonnestelsel

In ons zonnestelsel liggen de ontdekkingen voor het oprapen

Ook het afgelopen jaar bleek het zonnestelsel weer een schier oneindige bron van wetenschappelijke ontdekkingen. Maak kennis met de onbemande sondes die de raadsels van de ruimte ontrafelen. Les 11 van ons jaaroverzicht met de wetenschappelijke lessen van 2020.

null Beeld EPA
Beeld EPA

Dat we deel zijn van een zonnestelsel, kun je op aarde, met haar eindeloze luchten en verre horizons, gemakkelijk vergeten. Toch dobbert onze planeet samen met buren als Mars, Venus en Jupiter door de roerige kosmische wateren, vastgeklampt aan de zon als een boei.

Ook afgelopen jaar bleek dat zonnestelsel weer een van de belangrijkste bronnen van ruimtenieuws. Dat is overigens niet vreemd: het gebied dat wordt bevolkt door de zon en haar planeten is op kosmische schaal klein, zodat ruimtevaartorganisaties als Nasa (VS) en Esa (Europa) er onbemande sondes door kunnen laten vliegen.

Alleen al dit jaar vertrokken er drie nieuwe sondes naar buurplaneet Mars. En ook uit andere hoeken van het zonnestelsel stroomde het ruimtenieuws binnen. Op Venus, bijvoorbeeld, ontdekten wetenschappers in september een mogelijk teken van leven. In oktober hapte ruimtesonde Osiris-Rex een lading ruimtegruis van planetoïde Bennu, op zo’n 300 miljoen kilometer van huis. En zonnesondes Solar Orbiter en Parker Solar Probe presenteerden dit jaar hun eerste resultaten, waaronder beelden die onze moederster op beeld vastlegden in meer detail dan ooit.

Zijn we daarmee klaar? Nee, dat zeker niet. Terwijl u dit leest, vliegt een grote wirwar aan meetinstrumenten door onze kosmische achtertuin, op jacht naar de volgende grote ontdekking. Ook de komende jaren zullen nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen dus blijven binnendruppelen uit het zonnestelsel. Hieronder treft u een selectie van de sondes die het kosmische nieuws de komende jaren zullen beheersen.

De zon

Hoewel we de zon elke dag aan de hemel zien, zijn veel van de eigenschappen van onze moederster nog altijd een raadsel. Astronomen hopen uit zonnemissies onder meer te leren waarom de ijle buitenlaag van de zon, de corona, zoveel heter is dan het onderliggende zonneoppervlak, en wat de mechaniek is van de zonnestormen die potentieel gevaarlijke straling naar de aarde kunnen vuren.

Parker Solar Probe
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 12 augustus 2018
Wat doet-ie? De sonde zal de corona van de zon invliegen om de samenstelling beter in kaart te brengen. Door Nasa daarom ook wel ‘de sonde die de zon aanraakt’ genoemd.

Solar Orbiter
Van: Esa (Europa)
Lanceerdatum: 10 februari 2020
Wat doet-ie? Onderzoekt de zonnewind, vliegt over de polen van de zon en ziet daardoor gebieden die wetenschappers niet eerder in kaart hebben gebracht.

Polarimeter to Unify the Corona and Heliosphere (Punch)
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: februari 2023
Wat doet-ie? Gaat onderzoeken hoe de corona overgaat in de zogeheten zonnewind, de stroom deeltjes die continu van de zon afvliegt.

null Beeld

Mercurius

De kleinste planeet in ons zonnestelsel, het dichtst bij de zon, is niet bepaald een populaire bestemming. Na Mariner 10 (gelanceerd in 1973) en Messenger (2004) is ruimtesonde BepiColombo pas de derde missie naar Mercurius. Toch is de planeet niet het uitgebrande, dode omhulsel waarvoor astronomen hem lang hielden. Zo is Mercurius mogelijk vulkanisch actief, zit het oppervlak van de planeet vol mysterieuze, spiegelende putjes en is er waarschijnlijk iets mafs aan de hand met zijn zwakke magneetveld.

BepiColombo
Van: Esa (Europa) en Jaxa (Japan)
Lanceerdatum: 20 oktober 2018
Wat doet-ie? BepiColombo moet alle prangende vragen over Mercurius beantwoorden, van de vulkanische activiteit tot de oorsprong van zijn zwartgeblakerde oppervlak.

null Beeld

Venus

Hoewel Venus na de melding van een mogelijk chemisch teken van leven afgelopen jaar weer volop in de belangstelling kwam te staan, heeft onze buurplaneet het wat populariteit betreft jarenlang moeten afleggen tegen die ándere buurman, Mars. Andere missies, zoals BepiColombo (naar Mercurius) en de Parker Solar Probe (naar de zon), vlogen er recentelijk voorbij en deden ook waarnemingen. Het wachten is nu tot een van het groeiende aantal voorgestelde Venusmissies groen licht krijgt van de betrokken ruimtevaartorganisaties.

Akatsuki
Van: Jaxa (Japan)
Lanceerdatum: 20 mei 2010
Wat doet-ie? Bestudeert de wolken en atmosfeer van Venus.

De maan

Naast de wetenschappelijke interesse in de maan, die vermoedelijk ooit uit hetzelfde materiaal als de aarde is ontstaan, is onze kosmische metgezel voornamelijk populair vanwege zijn nabijheid en het relatieve gemak om er te komen. Het is mede daarom het enige andere hemellichaam dat mensen ooit hebben betreden. Met het Artemis-programma heeft Nasa een bemande terugkeer naar de maan op het oog.

Chang’e 4 & maanwagentje Yutu-2
Van: CNSA (China)
Lanceerdatum: 20 mei 2018 (voor satelliet Queqiao); 7 december 2018 (voor lander en maanwagentje Yutu-2)
Wat doet-ie? Yutu-2 rijdt momenteel op de achterkant van de maan, de kant die je vanaf de aarde niet kunt zien.

Chandrayaan-2
Van: ISRO (India)
Lanceerdatum: 22 juli 2019
Wat doet-ie? De lander en het maanwagentje sneuvelden bij de landing, maar de satelliet van deze missie functioneert nog wel en brengt onder meer gedetailleerd het maanoppervlak in kaart. Met vervolgmissie Chandrayaan-3 doet India in 2021 naar verwachting een nieuwe poging om het vierde land te worden – na de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en China – dat succesvol op de maan landt.

Chang’e 5
Van: CSNA (China)
Lanceerdatum: eind november 2020
Wat doet-ie? Chang’e 5 moest voor het eerst sinds de Apollo-missies in de jaren zeventig maanstenen ophalen. Afgelopen week keerde de sonde succesvol terug op aarde.

Artemis 1
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: november 2021
Wat doet-ie? De eerste stap in het opstarten van het bemande Artemis-programma, dat de Amerikanen moet terugbrengen naar de maan. Deze onbemande vlucht dient als technologietest. Wordt opgevolgd door de bemande testvlucht Artemis 2 (augustus 2023) en maanlandingsmissie Artemis 3 (2024), waarbij onder meer de eerste vrouw voet moet zetten op de maan.

null Beeld

Mars

De rode buurman van de aarde is nog altijd de populairste ruimtevaartbestemming in het zonnestelsel. Naast de technologische uitdaging is Mars wetenschappelijk interessant omdat de planeet miljoenen jaren geleden net zo blauw en nat was als de aarde. Ook is het nog altijd de vraag of er ooit leven heeft bestaan op de planeet.

Curiosity (Marswagentje)
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 26 november 2011
Wat doet-ie? Over Mars rijden, mooie foto’s maken en zoeken naar bewijs dat er ooit leven kon bestaan op de rode planeet.

Mangalyaan (Mars Orbiter Mission)
Van: ISRO (India)
Lanceerdatum: 5 november 2013
Wat doet-ie? De technologie voor toekomstige Marsmissies testen en het oppervlak van de planeet in kaart brengen.

Mars Atmosphere and Volatile Evolution (Maven)
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 18 november 2013
Wat doet-ie? De atmosfeer en het klimaat van Mars bestuderen.

ExoMars Orbiter
Van: Esa (Europa) en Roscosmos (Rusland)
Lanceerdatum: 14 maart 2016
Wat doet-ie? In de atmosfeer van Mars methaan en andere gassen in kaart brengen die mogelijk duiden op de aanwezigheid van biologisch (microscopisch) leven.

InSight
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 5 mei 2018
Wat doet-ie? Het binnenste van Mars onderzoeken en de seismische activiteit van de planeet in kaart brengen.

Al Amal (Hoop)
Van: UAESA (Verenigde Arabische Emiraten)
Lanceerdatum: 19 juli 2020
Wat doet-ie? Dient vooral als technologietest. Onderzoekt verder het weer op Mars. Sonde is nog onderweg.

Tianwen-1
Van: CNSA (China)
Lanceerdatum: 23 juli 2020
Wat doet-ie? Drietrapsmissie, bestaand uit een lander, een sonde en een robotwagentje. Moet speuren naar sporen van voormalig leven op de rode planeet. Nog niet gearriveerd.

Perseverance (Marswagentje) & Ingenuity (Marshelikopter)
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 30 juli 2020
Wat doet-ie? De opvolger van het Marswagentje Curiosity moet eveneens speuren naar tekenen van leven en monsters verzamelen die een toekomstige missie kan terugbrengen naar de aarde. Is nog onderweg.

Rosalind Franklin (Marswagentje)
Van: Esa (Europa)
Lanceerdatum: 20 september 2022
Wat doet-ie? Europese tegenhanger van de Amerikaanse en Chinese Marswagentjes. Lancering werd uitgesteld door de coronacrisis. Moet zoeken naar tekenen van voormalig leven op de rode planeet.

null Beeld

Planetoïde Bennu

De bestemming van Osiris-Rex. Deze ruimtesonde verzamelde dit jaar een hap kosmisch gruis die ons meer moet leren over de manier waarop de aarde en andere planeten miljarden jaren geleden ontstonden. De korrels die de sonde op Bennu heeft verzameld, arriveren naar verwachting in 2023 op aarde.

Osiris-Rex
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 8 september 2016
Wat doet-ie? Verzamelt gruis op planetoïde Bennu en brengt dat terug naar de aarde.

null Beeld

Jupiter

Er zijn pas twee missies geweest – naast een aantal langsvliegende sondes – met de grootste planeet in het zonnestelsel als eindbestemming. Daarvan is Juno de enige die nog actief is. Behalve de planeet zijn ook zijn manen interessant. Onder meer ijsmaan Europa wordt vanwege zijn ondergrondse oceaan beschouwd als mogelijke thuisbasis van buitenaards leven. Daarom zal Esa in 2022 een missie naar drie Jupitermanen lanceren.

Juno
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 5 augustus 2011
Wat doet-ie? Onder meer het magneetveld en de zwaartekracht van Jupiter in kaart brengen, en de windsnelheden in de atmosfeer meten.

Jupiter Icy Moons Explorer
Van: Esa (Europa)
Lanceerdatum: 9 juni 2022
Wat doet-ie? Voert onderzoek uit naar Jupitermanen Ganymedes, Callisto en Europa, die vermoedelijk stuk voor stuk ondergrondse oceanen huisvesten en dus mogelijk leefbaar zijn.

null Beeld

Saturnus

Saturnus is onlangs uitvoerig in kaart gebracht door ruimtesonde Cassini-Huygens, die zijn missie in 2017 heeft beëindigd. Sindsdien staan er geen nieuwe missies op de agenda, al liggen er meerdere voorstellen, waaronder missies naar ijsmaan Enceladus; vanwege een ondergrondse oceaan zou daar leven kunnen bestaan.

Uranus en Neptunus

De twee buitenste planeten van het zonnestelsel zijn vooralsnog alleen bezocht met sonde Voyager 2, die langs beide planeten vloog. Meerdere ruimtevaartorganisaties buigen zich momenteel over voorgestelde vervolgmissies, maar er is nog niets concreet.

null Beeld

Kuipergordel

De thuisbasis van dwergplaneet Pluto en andere opmerkelijke hemellichamen. De bestemming is zo duizelingwekkend ver weg dat alleen missie New Horizons deze uiterwaarde van het zonnestelsel nog heeft bezocht.

New Horizons
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 19 januari 2009
Wat doet-ie? Arriveerde na een vlucht van negen jaar bij hoofdbestemming Pluto en schoot daar iconisch geworden foto’s van de ex-planeet. Vloog daarna door en onderzocht onder meer ‘sneeuwpop’ Arrokoth (voorheen bekend als Ultima Thule).

null Beeld

De rand van de heliosfeer (en daar voorbij)

Waar het zonnestelsel precies eindigt, is een kwestie van definities. Volgens velen mag je de rand van de zogeheten heliosfeer hanteren als de grens van ons kosmisch thuis, de ‘bel’ die de zonnewind blaast in de omliggende ruimte. Slechts twee door mensen gemaakte voertuigen zijn ooit die grens gepasseerd: de eind jaren zeventig gelanceerde Voyager-sondes. Ook de eerder gelanceerde ruimtesondes Pioneer 10 en 11 vlogen het zonnestelsel uit, al is het contact daarmee inmiddels verloren. Nieuwe voorstellen voor sondes die het zonnestelsel verlaten liggen op de plank in de VS en Europa, maar hebben nog geen groen licht gekregen.

Voyager 1 en 2
Van: Nasa (VS)
Lanceerdatum: 5 september 1977 (Voyager 1) en 20 augustus 1977 (Voyager 2)
Wat doen ze? Beide sondes hebben na een decennialange tocht het zonnestelsel verlaten en vliegen nu in de interstellaire ruimte – de ruimte tussen de sterren.

Wat hebben we geleerd in 2020?

Van spectaculaire ontdekkingen in ons zonnestelsel tot een levensreddend vaccin voor baby’s: dit zijn de 17 belangrijkste wetenschappelijke lessen van 2020, verzameld door onze wetenschapsredactie.

Meer over