In de voetsporen van Xenophon

RUIM TIENDUIZEND Griekse huursoldaten traden in 401 voor Christus in dienst van de Perzische prins Cyrus. Deze 'Tienduizend' - geen gering aantal voor een huurlingenleger in de Oudheid - zouden worden ingezet in een troonstrijd....

Cyrus' onderneming was ambitieus en riskant, en de afloop ervan stond allerminst vast. De Griekse huurlingen bleken echter voor hun taak berekend. In de beslissende slag bij Cunaxa, gelegen in het huidige Irak, bleven zij de troepen van Artaxerxes gemakkelijk de baas. Maar Cyrus zelf was zo onverstandig te sneuvelen, zodat zijn veldtocht toch nog op een mislukking uitliep.

In het Perzische rijk hadden de huurlingen na de dood van hun broodheer niets meer te zoeken. Zij wilden zo snel mogelijk naar huis. De weg daarheen was lang. Om redenen van veiligheid werd een andere route gekozen dan op de heenweg, en deze voerde hen door een vreemd en onherbergzaam gebied met een vaak vijandige bevolking.

Voordat de Grieken veilig en wel op enigszins bekend terrein waren teruggekeerd, moesten ze dan ook heel wat beproevingen doorstaan. Aan het eind van de tocht was de opluchting daardoor des te groter. Dat bleek toen de mannen de Zwarte Zee naderden: ze zetten het op een hollen en barstten uit in de vreugdekreet thalatta, thalatta ('de zee, de zee').

De Athener Xenophon, die de tocht van de 'Tienduizend' had meegemaakt, heeft een aantal jaren later hun avonturen te boek gesteld. Zijn Anabasis ('De tocht het binnenland in') is een onderhoudend en bij vlagen spannend boek. Het is geschreven in een betrekkelijk eenvoudige taal, zodat het al gelezen kan worden als men de eerste beginselen van de Griekse grammatica nog maar net onder de knie heeft.

De Anabasis is ook een uniek document. Geen enkel ander geschrift uit de Oudheid laat de lezer zo uitvoerig kennis maken met het wel en wee van een leger van huurlingen, een categorie soldaten die in de Griekse wereld weliswaar niet zeldzaam was, maar altijd marginaal (normaliter bestond het leger van een stadstaat uit eigen burgers). Aandacht voor de Anabasis mag dan ook niet ontbreken in een monografie over huursoldaten in de wereld van de Oudheid.

De in 1947 in Parijs geboren Australiër Serge Yalichev, leraar Japans, Frans en geschiedenis aan een middelbare school in Sydney, wijdt in Mercenaries of the Ancient World een apart hoofdstuk aan de tocht van de 'Tienduizend'. Hij heeft de waarde van de Anabasis als bron voor de geschiedenis van huursoldaten onmiskenbaar ingezien. Sterker nog, voor de structuur die hij aan zijn boek wilde geven, moet Xenophons geschrift een godsgeschenk zijn geweest.

Yalichev heeft een lopend verhaal willen vertellen met daarin een hoofdrol voor huursoldaten. In het geval van Cyrus' expeditie tegen zijn broer Artaxerxes was dat geen probleem: Yalichev heeft in zijn eigen woorden Xenophons verslag naverteld en daaraan enige, soms niet onaardige, beschouwingen vastgeknoopt.

Eenzelfde benadering is per definitie niet mogelijk bij de behandeling van de rol van huurlingen in andere perioden van de Oudheid. Daarvoor ontbreken nu eenmaal bronnen zoals de Anabasis. Niet dat er geen gegevens te vinden zijn over huursoldaten en hun plaats in de maatschappij; het verschijnsel heeft, behalve een politiek-militaire en psychologische, vooral ook een sociaal-economische achtergrond. Maar die gegevens bevinden zich her en der verspreid, in repertoria van inscripties en papyri net zo goed als in literaire werken.

Het verzamelen daarvan (om nog maar te zwijgen van het schiften, ordenen en interpreteren) vereist een ongelooflijke speurzin, meer dan waarover Yalichev beschikt. Zijn onvermogen op dit gebied treedt onder andere pijnlijk aan het licht in zijn woord vooraf, waarin hij een Franse vriendin bedankt voor het feit dat ze in de boekwinkels van Lyon naar boeken die voor zijn onderwerp van belang waren, heeft gezocht. Alsof er in Australië geen uitstekende bibliotheken zijn.

Yalichev heeft voor het methodische probleem waarvoor zijn onderwerp hem stelde, een verbluffend eenvoudige oplossing gevonden: hij heeft het genegeerd. Hij wilde kennelijk koste wat het kost een lopend verhaal vertellen, ook daar waar dat door gebrek aan gegevens niet mogelijk is.

Hoe wist hij dan toch bijna driehonderd bladzijden vol te schrijven? Door om te beginnen geen maat te houden. Het is al moeilijk genoeg een behoorlijke geschiedenis van het huurlingenwezen in de aan veranderingen onderhevige Grieks-Romeinse wereld te schrijven. Wie denkt volkeren met een heel andere maatschappijvorm - de Sumeriërs, Egyptenaren, Hittieten, Assyriërs, Israëlieten en Perzen - en passant recht te kunnen doen, is óf een erg groot geleerde óf iemand die lijdt aan zelfoverschatting.

Yalichev heeft ook gemeend in den brede, met veel niet ter zake doende details, te moeten verhalen van alle oorlogen waarin huurlingen optraden. Op zichzelf is het vanzelfsprekend een pluspunt dat een auteur probeert het onderwerp van zijn studie in een context te plaatsen, maar in Yalichevs boek zijn de verhoudingen zoek. Zijn Mercenaries of the Ancient World is geen monografie over huursoldaten, maar een ouderwets overzicht van de militaire geschiedenis van de Oudheid met daarin telkens als dat zo uitkomt aandacht voor het optreden van huurlingen.

Het boek is het werk van een oprechte amateur. Met ontwapenende openhartigheid vertelt Yalichev hoe hij tot het schrijven ervan is gekomen. Eerst was hij, student toen nog, in de ban geraakt van de muziek van de Ierse 'Chieftains'. Bij toeval kreeg hij tezelfdertijd materiaal in handen over een groep Ierse huursoldaten, de 'Wild Geese', waarop hij besloot zijn doctoraalscriptie aan Ierse huurlingen te wijden. Aan de hem begeleidende docent, verbonden aan de universiteit van Sydney, dankte hij vervolgens het inzicht dat er in de Oudheid al huurlingen waren. En zo is het gekomen.

Met bewonderenswaardige ijver heeft Yalichev zich verdiept in de vroegste militaire geschiedenis van het Nabije Oosten en het Middellandse-Zeegebied. Hij heeft daarvan ontegenzeggelijk veel geleerd. Maar voor het schrijven van een goed boek, en zeker voor het schrijven van een goed boek over huursoldaten in de antieke wereld, is meer nodig.

Hans Teitler

Serge Yalichev: Mercenaries of the Ancient World.

Constable, import Nilsson & Lamm; 296 pagina's; * 69,65.

ISBN 0 09 475750 X.

Meer over