In alle vrijheid onderzoek doen, is essentie van wetenschap

Het systeem om onderzoek te financieren waaraan het ministerie van Onderwijs op dit moment werkt, zal wetenschappers ook de ruimte moeten geven om 'zomaar' verkennend onderzoek te doen. Wetenschappers ontdekken namelijk aan de lopende band onverwachte zaken, blijkt uit een rondgang van de Volkskrant door wetenschappelijk Nederland.

Tjalling de Haas (links) tijdens veldonderzoek op Spitsbergen. Beeld Theo Audena
Tjalling de Haas (links) tijdens veldonderzoek op Spitsbergen.Beeld Theo Audena

De afgelopen twee jaar volgde de Volkskrant twaalf teams vanaf het begin van hun onderzoek om te zien of de teams ook zouden uitkomen op wat ze vooraf hoopten te vinden. In de nieuwe onderzoeksfinanciering mikt het ministerie meer op het halen van vooropgestelde doelen. Maar veruit de meeste groepen in de Volkskrant-verkenning kwamen heel ergens anders uit, of stuitten onderweg op 'bijvangst' die ze vooraf niet hadden voorzien.

Geen spielerei

'Wetenschappelijk onderzoek gaat niet van A naar B. Soms kom je bij C uit', zegt aardwetenschapper Jorien Vonk van de Universiteit Utrecht. Informaticus Guszti Eiben van de VU noemt het een 'enorme fout' om te denken dat al het onderzoek op contractbasis kan. 'Het is inherent aan de wetenschap om ergens anders uit te komen dan waar je had verwacht.'

Vrije onderzoeksruimte heeft bij beleidsmakers een slechte naam: alsof wetenschappers maar wat zitten te doen, beseft ook Jeroen Geurts, onderzoeker aan het VUmc en president van De Jonge Akademie van Wetenschappen. 'Maar vrijheid is geen spielerei, het is een essentieel onderdeel van onderzoek,' verwoordt hij.

Onverwachte zaken

Hoewel de helft van door de Volkskrant gevolgde onderzoeken nog gaande is, stuitten acht van de twaalf teams al op onverwachte zaken.

Zo zocht onderwijseconoom Ferry Haan naar een antwoord op de vraag of jongens op school achterop raken door meer 'talige' opgaven bij de gamma- en bètavakken. In plaats daarvan ontdekte hij bij toeval dat meisjes op de havo afgeschrikt lijken te worden door het imago van wiskunde B, mogelijk met nadelige gevolgen voor het aantal bètavrouwen in de toekomst.

Evenzo mondde Eibens onderzoek naar zelflerende robots uit in experimenten met 3D-geprinte robots; levert het onderzoek van Tjalling de Haas naar puinwaaiers op Mars inzichten op die mogelijk van belang zijn voor steenlawines in aardse berggebieden; en ontdekte Vonk in de marges van haar nog lopende onderzoek een opmerkelijk nieuw inzicht over dooiende permafrost dat ze denkt te publiceren in een vooraanstaand vakblad.

Resultaten

Uiteindelijk draaide er van de twaalf onderzoeken maar één op niets uit. Vier onderzoeken 'mislukten' in de zin dat ze niet opleverden wat men had verwacht: ze gaven echter wel andere resultaten. Vooralsnog leverden vier onderzoeken iets op dat rechtstreeks aansloot bij de verwachting die de onderzoekers er vooraf van hadden.

Daaronder het enige niet-universitaire onderzoek dat de Volkskrant volgde van In2Care naar inbouwbuisjes die malariamuggen tegenhouden en doden. 'Als bedrijf hebben we alle vrijheid om het op onze eigen manier te doen', zegt onderzoeker Bart Knols. 'Je kunt meteen in laten zien dat het echt kan.'

Lees hier meer uit het dossier Ware Wetenschap.

Meer over