'Ik probeer geen verlangens meer te hebben'

Robert Dessaix (55) is een nieuwe stem uit Australië. Hij debuteerde laat, na een leven als slavist en journalist, met A Mother's Disgrace (1994), waarvan binnenkort de Nederlandse vertaling uitkomt....

Hans Bouman

HIJ IS gebruind, maar oogt niet gezond. Te mager. En hij loopt wat moeizaam. Zeker, de Australische schrijver Robert Dessaix (55) is nog moe van de lange vliegreis vanuit zijn vaderland. Hij is amper twaalf uur in Europa. Maar dat is niet de hoofdreden waarom deze hoffelijke intellectueel zo'n fragiele uitstraling heeft. Dessaix verkeert in slechte gezondheid. Hij is in Nederland ter gelegenheid van de verschijning van zijn roman Brieven uit de nacht (Night Letters, 1996), enkele weken geleden in deze krant omschreven als 'een huldeblijk aan het estetische, aan de estetica als de bekroning, het hoogst bereikbare voor de mens'.

Brieven uit de nacht (Meulenhoff, fl 39,90) bestaat uit twintig brieven, die verslag doen van een reis door Zwitserland en Italië en zijn gericht aan een onbekende geadresseerde. Ze zijn bezorgd en van (soms nogal pedante) aantekeningen voorzien door ene Igor Miazmov. Deze presentatie ten spijt is het boek geen reisverslag of een geredigeerde verzameling brieven, maar een ingenieus geconstrueerde roman, doordrongen van violet en dood.

In de eerste brief van het boek, gedateerd 1 april, vertelt de anonieme schrijver hoe zijn reis naar Europa voortkomt uit de 'annunciatie' door een Chinese arts, een 'Chinese aartsengel Gabriël'. Maar waar de oorspronkelijke aartsengel een geboorte aankondigde, heeft deze een andere mededeling. En hoewel de woorden 'seropositief' of 'aids' nergens vallen, is de aard van zijn annunciatie onmiddellijk duidelijk.

Dessaix is een nieuwe stem uit Australië, en dat geldt niet alleen voor Nederland. Anders dan collega's als Peter Carey en David Malouf is hij nog niet echt doorgebroken in de Angelsaksische wereld. En hij begrijpt precies waarom. 'Engelsen en Amerikanen, volkeren die aan het hoofd staan - of hebben gestaan - van een groot imperium, begrijpen niets van onze psychologie, ons waardensysteem, onze manier van leven', meent Dessaix.

'Omdat we Engels spreken, moeten we wedijveren met Jacky Collins, John Grisham en Catherine Cookson enzovoort. Juist omdat wij Engels spreken, zijn Engelse en Amerikaanse lezers en uitgeverijen alleen maar in ons geïnteresseerd als we schrijven over specifiek Australische zaken zoals kangoeroes, koalabeertjes, goanna's en aborigines. Succesvolle Australische schrijvers als Peter Carey en David Malouf portretteren Australië zoals Engelsen en Amerikanen dat graag zien.

'Zij willen Australië als een fysiek gebied gepresenteerd krijgen, niet als een mentaal gebied. Onze innerlijke waarden hebben geen betekenis voor de andere Engelssprekende volken. Duitsers, Italianen of Nederlanders lezen ons eenvoudigweg omdat ze de boeken die we schrijven goed vinden.'

Robert Dessaix werd in 1944 geboren als 'onecht' kind, en ter adoptie gegeven.

Dessaix: 'Het was ondenkbaar dat een bastaard deel zou uitmaken van zo'n ''goede'' familie. Mijn familie dacht dat ze aristocraten uit de Haute-Savoie waren, vandaar dat Dessaix, want ik draag de naam van mijn biologische moeder. Nadat ik, twee weken na mijn geboorte, bij mijn moeder was weggehaald, werd er gedurende vijfenveertig jaar niet meer over mij gesproken. Het was te pijnlijk, te schandelijk.'

De jonge Robert groeide op in een liberaal gezin. Zijn pleegouders gaven hem alle vrijheid. 'Mijn vader ging op zijn twaalfde van school af, mijn moeder was verpleegster en er werden bij ons thuis geen boeken gelezen. Maar als je geadopteerd bent, word je als een schat beschouwd. Wil je lezen? Hier heb je boeken! Wil je Russisch leren om die rare letters op je postzegelverzameling te kunnen lezen? Geen probleem! Wil je balletdanser worden? Prima! Natuurlijk had ik geluk met mijn pleegouders, maar ik geloof dat geadopteerde kinderen in het algemeen een spirituele vrijheid hebben die andere kinderen ontberen. Ze hebben niet het gevoel dat anderen hun script al hebben geschreven, ze kunnen dat zelf nog doen. Je hebt geen loyaliteiten en verplichtingen, en - heel belangrijk - geen schaamte.'

Dessaix studeerde Russisch en werd wetenschapper, criticus en radiojournalist. Hij trouwde en verwierf de status van respectabel middleclass intellectueel. Totdat, ongeveer tien jaar geleden, enkele gebeurtenissen zijn bestaan op zijn kop zetten. Zijn huwelijk liep stuk, na twaalf jaar, en Dessaix gaf eindelijk toe aan zijn homoseksuele geaardheid. Ongeveer in dezelfde periode ontmoette hij zijn moeder weer, een gebeurtenis die hij beschrijft in A Mother's Disgrace (1994), dat volgend jaar in Nederlandse vertaling verschijnt.

Dessaix: 'Ik vond mijn vrouw en mijn huwelijk geweldig. Wel zou je kunnen zeggen dat ik niet in alle opzichten geheel mijzelf was. Waarschijnlijk was ik ook geen schrijver geworden als ik getrouwd was gebleven. Het huwelijk gaf mij, achteraf bezien, zoveel bevrediging dat het mijn creativiteit remde. Maar het was mijn vrouw die er een einde aan maakte. Ze vond iemand anders. Ironisch genoeg mijn beste vriend. Ça, c'est la vie. Natuurlijk vond ik dat verschrikkelijk. Ik kreeg heftige zelfmoordneigingen. Maar het betekende wel dat ik niet langer bevrediging kon zoeken in zaken die buiten mij lagen. Ik moest het voortaan diep uit mijn binnenste halen.'

Het einde van zijn huwelijk en de manier waarop hij daar overheen kwam, plus de ontmoeting met zijn moeder, markeren zijn geboorte als schrijver. 'Tot die tijd was ik voornamelijk dienstbaar aan andermans creativiteit. Pas toen ik mijn autobiografie ging schrijven, kreeg ik het gevoel echt iets van mijzelf te vervullen.

'Het zou wreed zijn de ontmoeting met mijn moeder als een zuiver intellectuele aangelegenheid af te doen, al hadden vijfenveertig jaar mij natuurlijk gevormd tot een autonoom individu. Toch was het, de emoties ten spijt, voor mij vooral een soort afronding van een verhaal, het afhechten van wat loshangende draadjes. Voor haar betekende het veel meer. Een vrouw die haar kind afstaat na de geboorte, blijft haar hele leven met een schuldgevoel rondlopen. Ze heeft haar kind immers in de steek gelaten, en is ongerust of het wel gelukkig is. Ik vond het prettig dat ik haar kon vertellen dat ze zich geen zorgen hoefde te maken, en dat mijn leven fantastisch was geweest. Het treurige was dat ik haar nooit de waarheid heb kunnen vertellen, namelijk dat mijn leven als geadopteerd kind waarschijnlijk veel gelukkiger was dan het ooit bij haar had kunnen zijn. Toen ik de familie ontmoette, wist ik dat het een gruwelijke strijd zou zijn geweest om te worden wie ik nu ben. Waarschijnlijk was ik dan advocaat of manager bij een bank geworden.'

Zoals A Mother's Disgrace 'een biografie met leugens' is, is Night Letters een roman met waarheden, zegt Dessaix. 'Ik heb de reis in kwestie inderdaad gemaakt, maar dat was vóór de diagnose, niet achteraf zoals in het boek. Ik weet sinds zes jaar dat ik seropositief ben en ik ben blij met elke dag dat ik mij goed voel. Voor mij is de ziekte gewoon een waarschuwing dat ik een beter leven moet leiden.

'Na de ''annunciatie'', toen ik aan het boek was begonnen, ben ik teruggegaan om bepaalde feiten te checken. Ik maak een onderscheid tussen feiten en waarheden. Zeker, er zitten wat feiten in het boek, maar het bestaat voornamelijk uit waarheden. Het boek is waarachtig waar het mijn manier van denken en mijn waardensysteem betreft; waarachtig tegenover Thomas Mann en Dante, die er een rol in spelen. Dat is ook het enige wat telt. Want wat kunnen jou de feiten schelen? Je kent me niet. Het zou je niets kunnen schelen als ik nu dood voor je neerviel. Nou ja, het zou je aardige kopij opleveren. Maar de reden waarom ik denk of hoop dat je in de waarheden van mijn boek geïnteresseerd bent, is dat het ook jouw waarheden zijn.'

De lezer van Night Letters komt vrijwel niets te weten van het verleden van de hoofdpersoon; daardoor - en door het gegeven van zijn virusinfectie - wordt hij een man met een verleden noch toekomst. Dit maakt het heden van het boek acuut, zeg maar oneindig.

Dessaix: 'Wat ik in Night Letters wilde doen is niet zozeer ''de dag plukken''. Dat is een dom idee waar Amerikanen gek op zijn. ''Pluk de dag'', wat betekent dat? Je kunt de dag niet plukken. De dag is glibberig en weg voor je het weet. Waar het om gaat is het ogenblik eeuwig te maken. Daarom heb ik Dante gebruikt. Dante ontdekt aan het slot van de Divina Comedia dat God een punt is. Dat betekent enerzijds dat hij niet bestaat - een punt is immers slechts een concept - maar tevens dat hij overal is, want je kunt dat punt ook zien vanuit het einde van de kosmos.

'Wat ik wilde zeggen is: je hoeft niet iets te plukken, net zomin als je God kunt plukken. . . Je moet eenvoudigweg het ''nu'' ervaren en daar genoegen mee nemen. Ik betreur het dat ik niet sneller en gemakkelijker tot dat inzicht ben gekomen. Maar inmiddels ben ik wel zo ver. Ik plan niet meer. Ik probeer geen verlangens meer te hebben, al is dat natuurlijk onmogelijk. Het hele boek gaat over verlangen. De verlangens van de barones de St. Léger naar echtgenoten, schoonheid, tuinen, welvaart, opwinding en aristocratische gratie zijn niet zo zondig of verdorven, maar ze zijn wel verslavend. De verlangens van de courtisane Camilla Scamozzi zijn veel gevaarlijker. Haar wens is iemand te bezitten, en dat doodt mensen. Night Letters gaat over verlangens en de wijze waarop ze ons tot slaaf maken. Het antwoord op de vraag of we daaraan iets kunnen doen, luidt: een klein beetje, maar niet veel.'

Meer over