Huh?!-blog

Huh?! - Astronomen ontdekken nieuwe maan van de aarde

Opmerkelijke inzichten uit de wetenschap, voor u bij elkaar geblogd door onze wetenschapsredacteuren. 

Beeld Foto Eva Faché / Illustratie Matteo Bal

Maak kennis met ‘2020 CD3’, de nieuwe maan van de aarde (27 februari)

Goed nieuws voor wie met een licht gevoel van jaloezie naar de 82 manen van Saturnus of de 79 exemplaren van Jupiter kijkt: de aarde heeft er sinds kort een nieuwe maan bij. Voordat u té enthousiast wordt: het gaat slechts om een tijdelijk exemplaar, en hij is grofweg zo groot als een personenauto. We gaan er, met andere woorden, voorlopig geen astronauten naartoe sturen. 

Sterrenkundigen kwamen het maantje vorige week voor het eerst op het spoor met een telescoop in het Amerikaanse Arizona. Nadat nog eens zes andere telescopen het dingetje aan een nadere inspectie onderwierpen en zijn baan berekenden, bleek dat ‘tijdelijk gevangen object 2020 CD3’, zoals hij sindsdien heet, nu zo’n drie jaar gevangen zit in een baan om de aarde. Het is pas de tweede keer dat we zo’n gastmaan ontdekken. De vorige cirkelde tussen september 2006 en juni 2007 om onze planeet. 

Tijdelijk of niet, geinig is het zeker. Of, zoals astronoom Heino Falcke (Radboud Universiteit) schreef op Twitter: ‘Een klein rotsje, gevangen door de aarde... uiteindelijk zal hij ons verlaten, maar het is toch leuk dat hij gevonden is.’

Resteert de vraag hoe we ons nieuwe maantje moeten noemen - ‘tijdelijk gevangen object 2020 CD3’ bekt immers niet zo lekker. Wij van het Huh?!-blog scharen ons met plezier achter de suggestie van astronoom David Kipping, eveneens op Twitter:

(GvH)

De curieuze casus van de vrouw die alcohol plast zonder te drinken (26 februari)

En dan was er nog de vrouw die dankzij gist in haar blaas altijd alcohol plast, zelfs wanneer ze geen druppel heeft genuttigd. Met een artikel in het vakblad Annals of Internal Medicine waarschuwen artsen hun collega’s over het bestaan van dit nieuwe soort ‘zelfbrouwerij-syndroom’ van de urineweg, zo schrijven zij. 

De aandoening heeft wel wat weg van een andere, zeer zeldzame aandoening, waarbij alleen het nuttigen van koolhydraten al genoeg is om even later lallend op de bank te hangen. Dat is overigens minder gezellig dan het klinkt: de continue blootstelling aan alcohol is bijvoorbeeld bijzonder slecht voor je lever. 

De casus van de vrouw die alcohol plast zonder te drinken, gaat eveneens gepaard met vervelende gezondheidsproblemen. De 61-jarige patiënte had zodanige leverproblemen – die overigens los stonden van de alcohol in haar blaas – dat het orgaan moest worden vervangen. Ze werd in eerste instantie echter van de wachtlijst geschrapt vanwege vermeend alcoholmisbruik. ‘We dachten dat ze een alcoholprobleem verborgen hield’, schrijven haar artsen in het artikel. Nadat nader onderzoek uitwees dat de gemeten alcohol wel in haar urine zat, maar niet in haar bloed, stelden ze die mening bij. Als de vrouw regelmatig te diep in het glaasje keek, was die uitkomst onmogelijk geweest.

Omdat de vrouw ook lijdt aan een ernstige vorm van diabetes, zat haar blaas bovendien propvol suiker. Op diezelfde plek had zich veel gist verzameld. De aanwezige soort, candida glabrata, komt sowieso van nature in het menselijk lichaam voor en heeft wel wat weg van brouwersgist. De gist zette het suiker om naar alcohol, bleek na laboratoriumexperimenten.  

Volgens de artsen is het goed denkbaar dat ook andere patiënten een vergelijkbare aandoening hebben. ‘Het is makkelijk om de signalen van dit zelfbrouwerij-syndroom over het hoofd te zien’, schrijven zij. (GvH)

Zo werkt de natuurkunde van rijst bakken in een wok (20 februari)

Mensen doen het al zo’n vijftienhonderd jaar: op hoge temperatuur rijst bakken in een wok. Daarbij is de wok soms zo zinderend heet – tot wel 1200 graden – dat chef-koks de boel continu in de lucht moeten werpen. Zodat de rijst niet aankoekt of (te) bruin wordt. 

Tot voor kort was echter niemand op het idee gekomen om de natuurkunde van die wokbaktechniek eens uit te pluizen en op te tekenen in een vakblad. Totdat fysici Hungtang Ko en David Hu (Georgia Tech, Verenigde Staten) hun hogesnelheidscamera’s richtten op door de lucht zwabberende rijstkorrels. Zij publiceerden hun bevindingen vervolgens in het vakblad Journal of the Royal Society Interface. Wat bleek? Het wokwerpen lijkt natuurkundig wel wat op het gedrag van een slinger met een knik, zoals onderstaand beeld laat zien: 

Stuiterende rijstkorrels in restaurant Chin Chin in Atlanta, Verenigde Staten. De gele scharnier laat de bewegingen van de 'gekoppelde slinger' zien, zoals fysici dat noemen. De rode baan geeft de beweging van het midden van de pan aan. De blauwe banen de bewegingen van de rand van de pan.Beeld Candler Hobbs/The Royal Society Publishing

Opmerkelijk is dat de pan – in tegenstelling tot hoe ondergetekende bijvoorbeeld zijn pannenkoeken bakt – nooit het fornuis verlaat. In volle (vertraagde) glorie zien de wokworpen van een ervaren chef er dan zo uit:

Wat je je dan tot slot nog kan afvragen: krijgt een kok geen last van zijn schouder als hij dit de hele avond moet doen? ‘Ja’, citeren de fysici een meerderheid van ondervraagde Chinese koks uit een eerder onderzoek. 

‘Door de natuurkunde van woktossen te bestuderen, hopen we het rijstbakproces te verbeteren en mensen te inspireren tot het bouwen van robots die blessures in de restaurantindustrie kunnen verminderen’, schrijven de auteurs. Als ze hun zin krijgen wordt uw rijst binnenkort dus niet langer gebakken door koks met pijnlijke schouders, maar door robots die de natuurkunde van het rijstbakken perfect in de metalen vingers hebben. (GvH)

De opmerkelijke zaak van de luchtbelhappende kikkervisjes (19 februari)

Wat doe je, als jong kikkervisje, wanneer je te zwak bent om je kop door het wateroppervlak te steken? Kieuwen ontwikkelen, zegt u? Ja, zeker. Absoluut. Maar stel nu dat plan A niet werkt, en het water te weinig zuurstof bevat? 

Het antwoord ontdekte de Amerikaanse bioloog Kurt Schwenk (University of Connecticut) toen hij de diertjes filmde met een hogesnelheidscamera. De kikkervisjes duwen dan hun bekjes tegen het wateroppervlak en zuigen een smakelijk belletje binnen, waarmee ze hun jonge longen vullen. En bij het uitademen borrelt dat belletje weer naar buiten.

Kijk die guitige vriendjes nou toch gaan: 

Blub!

‘Ik was stomverbaasd over wat ik zag’, zei Schwenk tegen het Britse weekblad New Scientist. ‘Ik nam aan dat iemand dit al had beschreven, maar dat bleek niet het geval.’ En dus tekende hij de opmerkelijke zaak van de luchtbelhappende kikkervisjes op in het vakblad Proceedings of the Royal Society B. Nuttige bijdrage aan de wetenschap, natuurlijk – heus! – maar bovenal toch bijzonder mooie beelden. (GvH)

Onthuld: Shakespeare is eigenlijk... het getal pi (18 februari)

Dat Mark Zuckerberg eigenlijk een buitenaards reptiel is en Donald Trump de antichrist, goed, dat weten we zo onderhand wel. Maar dat de Britse dichter William Shakespeare in werkelijkheid het getal pi is – daar keken zelfs wij bij Huh?! van op.

Toch is het zo. Beweert althans Klaas van Egmond, overdag hoogleraar duurzaamheid en milieuwetenschap, buiten werktijd iemand met nogal avontuurlijke ideeën over zaken als ufo’sgraancirkels en het einde der tijden.

En nu dus de theorie dat Shakespeare eigenlijk een getal is. Kijk maar naar ’s mans beeltenis: in de wangen is een drie te herkennen, en er zijn veertien knopen. Voor 3,14 – het getal pi – nietwaar?

Hiernaast bevat het openingsgedicht bij Shakespeares verzameld werk allerlei verwijzingen naar pi. Zo meldt het rijm dat er te weinig koper is om ‘this figure’ (Shakespeare/pi) tot zijn recht te laten komen: een duidelijke verwijzing naar de oneindigheid van pi. Er zou hier sprake zijn van een kliek rozenkruisers die Shakespeare bedacht als dekmantel om allerlei ‘esoterische kennis’ te verstoppen.

Van Egmond kreeg zijn ingeving al enkele jaren geleden, maar zijn idee is nu herontdekt door wiskundige Pepijn van Erp van de Stichting Skepsis – die er, nogal ondankbaar, op zijn weblog prompt geen spaan van heel laatZo wist men in de tijd van Shakespeare nog helemaal niet dat pi een irrationeel getal is met oneindig veel decimalen, om eens iets te noemen.

Enfin, bekijkt u vooral Van Egmonds filmpje – en vergeet niet daarna Van Erps uitleg te lezen. (MK)

Zelfs seks lijkt kankerverwekkend, al is sterk de vraag in welke mate (14 februari)

Condoomuitdeelactie op International Condom Day.Beeld ANP

Leuke vraag voor bij het Valentijnsdiner: ‘Zeg schat, met hoeveel mensen heb jij het gedaan?’ Om vervolgens, als het antwoord hoger ligt dan tien, te kunnen zeggen: ‘Dan heb je bijna twee keer zoveel kans op kanker’. Dit blijkt althans uit onderzoek dat – toevallig? – op Valentijnsdag verscheen.

Hoe meer bedpartners, hoe hoger de kans op soa’s, beredeneerden de onderzoekers. En soa’s, daar kun je kanker van krijgen, zoals baarmoederhalskanker door een HPV-infectie. Reden om uit te zoeken of meer sekspartners hebben daadwerkelijk leidt tot meer kanker. De conclusie: jazeker, dat verband bestaat.

Alleen keken de onderzoekers niet naar de soorten kanker die het gevolg kunnen zijn van uitbundig seksgedrag. Ze gooiden alle kankersoorten op een hoop – ook de typen die helemaal niets te maken hebben met soa’s.

Die verhoogde kans op kanker kan dus ook een toevalstreffer zijn, geven de onderzoekers toe. Ze voerden hun onderzoek uit onder vijftigplussers, die leeftijdsgroep heeft sowieso meer kans op kanker. Misschien leiden mensen die meer sekspartners hebben hiernaast wel een heel ander leven en verklaren andere factoren het groter risico. En wie weet zit het verband precies andersom: als je een kankerdiagnose hebt gekregen, wil je misschien nog even extra genieten van het leven.

Laat dit onderzoek dus vooral niet een romantisch Valentijnsdiner verstoren. (Erna van Balen)

Mattende muizen in metro gespot (12 februari)

De muizen in gevecht.Beeld Sam Rowley, NHM London

Kijk ze eens gaan. Want leg een kruimel neer op een metroperron, en de muizen lusten er wel pap van. Een opstootje. Een vechtpartij. Te nietig om echt op te vallen. Klein maar pijn. 

De Britse wildfotograaf Sam Rowley lag letterlijk languit op zijn buik om het tafereel te vereeuwigen, ongetwijfeld tot groot vermaak van het Londense metrovolk. Maar dan heb je ook wat: Rowley won met het hilarische tafereel de publieksprijs van de ‘wildfoto van het jaar’-wedstrijd van het Londense Natural History Museum.

En de muizen? Die knokken elkaar voortdurend de tent uit, in het wild. Je moet alleen goed opletten om het te zien. (MK)

Ruimterotsen op ramkoers met aarde... in 2131 (12 februari)

Slecht nieuws: astronomen hebben elf kosmische reuzenrotsblokken ontdekt die op ramkoers liggen met de aarde. Dat schrijft sterrenkundige Simon Portegies Zwart (Universiteit Leiden) samen met collega’s in het vakblad Astronomy & Astrophysics. 

De astronomen trainden een neuraal netwerk – een kunstmatig intelligent, zelflerend systeem – om te herkennen wanneer door het zonnestelsel carambolerende stenen potentieel op aarde zouden kunnen knallen. Ze hopen met dat systeem destructieve planetoïden sneller op te sporen dan tot nog toe mogelijk is.

Ruimterots op ramkoers met aardeBeeld ESA/P. Carril

De astronomen doopten hun systeem ‘Hoi’ (Hazardous Object Identifier), bij wijze van aardse groet aan potentiële ramprotsen. Toen ze Hoi vervolgens loslieten op bekende ‘aardscheerders’, planetoïden die relatief dicht in de buurt van de aarde komen, bleken elf van die objecten gevaarlijker dan voorheen gedacht. Omdat de baan van deze objecten – stenen van zo’n honderd meter doorsnee of groter – zo chaotisch is, hadden de huidige detectiesystemen hen nog niet als kosmisch gevaar gecategoriseerd. 

Als zo’n ruimterots inderdaad op de aarde ploft (en dat is vanwege onzekerheid in de banen van deze voorwerpen nog maar zeer de vraag), verandert ‘hoi’ al snel in ‘doei’. De stenen zijn weliswaar niet zo gigantisch als het exemplaar dat 65 miljoen jaar geleden de dinosauriërs een kopje kleiner maakte, maar het gaat wel om planetoïden die ‘de potentie hebben om regionale vernietiging te veroorzaken op een schaal die we nog niet hebben gezien in de geschiedenis van de mensheid’, zo schrijven de auteurs in hun artikel. 

De lijst met nieuwe gevaarlijke planetoïden en data van dichtste naderingBeeld Astronomy & Astrophysics

Het duurt gelukkig nog wel even voordat deze ramprotsen in de buurt van de aarde komen. De eerste staat pas over meer dan honderd jaar op de planning (december 2131), en de laatste laat zelfs nog 900 jaar op zich wachten, tot april 2920. U kunt voorlopig dus rustig slapen. (GvH)

Bizarre luchtlagen op Mars blokkeren radiocommunicatie (5 februari)

Is het een vogel? Is het een vliegtuig? Is het een, eh... buitenaards wezen? In de atmosfeer rond Mars heeft Nasa-satelliet Maven rondsjezende kluitjes geladen deeltjes gevonden die radiocommunicatie verstoren, zo schrijven wetenschappers deze week in het vakblad Nature Astronomy

Gelukkig lijkt er geen sprake van marsmannetjes die ons een hak willen zetten bij de verkenning van hun planeet. Sterker nog: hetzelfde fenomeen komt ook op aarde voor. Of, zoals Nasa het in onderstaande video zegt: ‘Als je ooit hebt geprobeerd naar je favoriete radiostation te luisteren en de boel klonk vervormd of je kreeg ineens een ander station te horen, dan was je mogelijk het slachtoffer van ‘sporadische E-lagen’. 

Op aarde komen E-lagen veel voor, maar tot nog toe snapt niemand hoe ze ontstaan. Ze houden zich namelijk op in de zogeheten ionosfeer, het deel van de atmosfeer dat zich uitstrekt vanaf 60 tot 1.000 kilometer boven het aardoppervlak. Daar blokkeren die dekselse deeltjeswolken niet alleen radiostations, maar bijvoorbeeld ook de signalen van satellieten.

Paradoxaal genoeg zijn E-lagen op onze kosmische buur Mars naar verwachting makkelijker te bestuderen dan op aarde. Satelliet Maven vliegt namelijk precies op de juiste hoogte. De volgende keer dat 3FM, QMusic of Sky Radio niet doet wat je wilt, wanhoop niet: de oplossing komt binnenkort wellicht van Mars. (GvH)  

Biologen zien salamander zeven jaar stilzitten (3 februari)

Noem het een nieuw wereldrecord onthaasting. In een grot in Bosnië-Herzegovina hebben biologen het wonderlijke geval gedocumenteerd van een salamander die zeven jaar lang niet van zijn plaats kwam.

Dat de grotsalamander de olm (Proteus anguinus) niet uitblinkt in beweeglijkheid, was al bekend. De dieren besparen energie door af en toe naar een sporadisch langskomende pissebed te happen en tussendoor zo min mogelijk te bewegen.

De olm, een weinig beweeglijke salamander die volledig is aangepast aan leven in het donker.Beeld Gergely Balázs, Caudata Cave Onderzoeksgroep

Gergely Balázs van de Eötvös Loránd-universiteit in Boedapest voorzag negentien van de waterdieren, die volledig op een leven in het donker zijn aangepast, van een merkteken, om ze langdurig te volgen. Een typische olm verplaatst zich minder dan tien meter per jaar, blijkt daaruit. Eén exemplaar zat na zeven jaar zelfs nog steeds op dezelfde plek.

Tenminste, dat neemt Balázs aan. Het is in theorie natuurlijk ook denkbaar dat de dieren als een malle door hun grot begonnen te sprinten als de biologen weg waren, om daarna snel weer op dezelfde plek plaats te nemen. (MK)

Bewegingen van negentien olmen door de tijd heen. Onderwatersalamander 2V3H was de kampioen stilzitten. Merk hierbij op dat vier andere salamanders ook niet van hun plek kwamen, maar hun positie is minder vaak geregistreerd.Beeld Journal of Zoology

Meer wetenschapsnieuwtjes lezen? Ons vorige Huh?!-blog vindt u hier.

Meer over