Houdjeballen en snipsnapsnorren

Dit jaar wordt in het Groningse Warffum het honderdste sterfjaar herdacht van Helmer Molema (1822-1897), hoofd van de dorpsschool, leraar aan de kweekschool, koster van de Hervormde Kerk en alom gerespecteerd auteur van het Woordenboek der Groningse Volkstaal in de 19de eeuw....

Enkele tientallen jaren werkte Molema aan zijn baanbrekend woordenboek, dat uiteindelijk in 1887 verscheen. 'Een monument sterker dan brons', aldus Feenstra en Reker, met een knipoog naar Horatius. Al zijn vrije tijd stak hij in zijn levenswerk, maar stilzitten kon hij niet. Hij ging meteen door met een Proeve van een Woordenboek der Drentsche Volkstaal in de 19de eeuw, waarvan hij in 1889 het manuscript voltooide; het werd nooit uitgegeven. De laatste periode van zijn leven besteedde hij aan een uitvoerige bewerking van zijn Groningse woordenboek, die ook nooit de boekvorm zou halen.

Molema's woordenboek is niet alleen een goudmijn voor geïnteresseerden in het Groningse dialect en de herkomst van woorden en uitdrukkingen, maar biedt ook door de maatschappelijke instelling van de auteur een vaak verrassend doorkijkje in de sociale structuren van negentiende-eeuws Groningen. Zo geeft Molema vaak aan in welke bevolkingsgroep bepaalde woorden in zwang waren: 'bep; beppe; beb = grootmoeder; alleen in gebruik bij de geringe klasse, bij wie het ook gaandeweg minder gehoord wordt.' Allerlei spelletjes hebben zijn voorliefde: hemmeln, houdjeballen, koukhakken, omboeren, popkoarten, punt en gat, ringtjegooien, snipsnapsnorren, toafelbretjerond.

Molema heeft tot zijn eigen spijt geen gebruik kunnen maken van het allereerste Groningse woordenboek, het Idioticon Groninganum van de predikant P. Boeles (1795-1875). Het manuscript hiervan werd kortgeleden teruggevonden en is nu uitgegeven door Egbert Forsten & Profiel onder de titel Idioticon Groninganum - Vergelijkend Woordenboek van den Groningschen Tongval (¿ 45,-), aangevuld met een Fries register waarin een vergelijking wordt gemaakt tussen Friese woorden en hun Groningse tegenhangers.

Han van Gessel

Meer over