INTERVIEWEconoom Maarten de Groot

Hoe rijke families rijk blijven: ‘Goede doelen horen zeker bij de succesformule’

null Beeld Annabel Miedema
Beeld Annabel Miedema

De meeste families die een fortuin hebben vergaard, zien dat na een paar generaties verdampen. Econoom Maarten de Groot zocht uit waarom sommige rijke families wel rijk weten te blijven.

Het fortuin van vermogende families spat meestal binnen drie generaties uiteen. Families die het kapitaal in stand houden zijn de uitzondering. Wat is het geheim van de Rockefellers, de Brenninkmeijers, de familie Dreesmann en de Rothschilds die al meer dan honderd jaar extreem vermogend zijn? Is er een succesformule? ‘Jazeker’, zegt econoom Maarten de Groot, die vrijdag 12 maart promoveerde aan de VU op een onderzoek onder honderden grootvermogende families over de hele wereld. ‘Het is een kwestie van family first. Niet het geld de prioriteit geven, maar de familie en de verhouding tussen de familieleden.’

Hoe uitzonderlijk is het dat families erin slagen hun vermogen over te dragen aan de generaties na hen?

‘Het lukt maar drie op de tien families om het fortuin langer dan drie generaties vast te houden. Het patroon is meestal als volgt: de patriarch doet iets slims en wordt rijk. Zijn kinderen zijn vaak verkrampt, uit angst het vermogen kwijt te raken. De derde generatie weet niet welke offers er zijn gebracht voor al die rijkdom en maakt het geld op. Het opvallende is dat je dit patroon overal ter wereld ziet, ongeacht of het in rijke landen is of in arme en of er veel belasting betaald wordt of weinig.’

De kloof tussen rijk en arm groeit. De 1 procent rijkste families bezit 44 procent van wat er op de wereld in geld is uit te drukken. Wat hebben we eraan te achterhalen hoe rijke families rijk blijven?

‘Ten eerste is het beeld van de superrijken een beetje vervormd. Het gaat hier niet om de Lady Gaga’s en Zuckerberg-types, maar om families die hun welvaart creëren met familiebedrijven en die wereldwijd een belangrijke bijdrage leveren aan de economische groei, werkgelegenheid, de financiering van start-ups en technologische innovatie. En als we weten hoe uiterst vermogende families zichzelf in stand houden, kunnen eenvoudige familiebedrijven, zoals de slagerij om de hoek met twee vestigingen, daar lering uit trekken. Alleen al in Nederland zijn er 276 duizend familiebedrijven, 71 procent van het totaal.’

Het proefschrift De code gekraakt: Het draait bij welvaartsbehoud niet om geld, is gebaseerd op onderzoek naar en gesprekken met zeven ondernemende families, elk met een geschiedenis die al honderd jaar oud is. Daarnaast bestudeerde De Groot de gegevens van 175 steenrijke families wereldwijd.

Je zou zeggen dat het draait om de juiste financiële beslissingen, de juiste investeringen, de juiste bedrijfsbeslissingen.

‘Dat zou je denken, ja. Daarom richt het onderzoek naar ondernemende families zich ook vooral op geld, fiscale zaken en de bedrijfsvoering. Maar dat onderzoek levert geen eenduidig antwoord op. Want het draait niet om geld. Het draait om de familie. Om warme familiebanden, om goede afspraken over hoe er gezamenlijk beslissingen worden genomen, om een gemeenschappelijk doel dat alle leden voor ogen hebben.’

Hoe doen die families dat met soms wel honderd tot driehonderd familieleden die verspreid leven over vele continenten?

‘Met familiebijeenkomsten, familiekrantjes, het formuleren van doelen die de familie wil bereiken met het kapitaal, het opleiden van familieleden die een rol willen gaan spelen in het bedrijf. Veel van deze geslachten hebben een religieuze of filosofische grondslag. Een bizar voorbeeld zijn de gebroeders Koch, die zo’n 82 miljard hebben verdiend met olie, chemie, energie en handel. Ze geven waanzinnige hoeveelheden geld weg om de, in onze ogen, ultraconservatieve Tea Party te ondersteunen. Wat je daar ook van denkt: zij vinden dat ze daarmee iets teruggeven aan de maatschappij.’

Klopt het dat al deze succesvolle families iets doen aan goede doelen?

‘Stuk voor stuk. Dat hoort zeker bij de succesformule. Filantropie is een makkelijke manier om de jonge leden van de familie met elkaar in contact te brengen. Om ze samen met elkaar te laten praten over wat ze belangrijk vinden en samen beslissingen te nemen, samen een strategie te formuleren en goede doelen te selecteren. Zo leren neven en nichten elkaar kennen. In succesvolle families weten neven en nichten van elkaar wat ze doen, dat is best bijzonder. En het is een soort droogzwemmen. Bedrijfsvoering oefenen zonder dat het familiebedrijf in gevaar wordt gebracht.’

null Beeld Annabel Miedema
Beeld Annabel Miedema

U beschrijft zelfs een soort initiatieriten voor leden van de familie die 18 worden.

‘Er zijn inderdaad families waarbij 18-jarigen bijvoorbeeld een donatie krijgen waarmee ze kunnen gaan beleggen of die ze aan een goed doel kunnen schenken. Of bijeenkomsten waarop de jongeren een kwestie mogen delen waarmee ze worstelen. Dat kunnen privévraagstukken zijn, zoals het kiezen van de juiste vervolgopleiding of de zorgen die ze hebben over bijvoorbeeld het klimaat. Dat soort rituelen zijn belangrijk om de jongste generatie erbij te betrekken. Er zijn natuurlijk altijd rebelse types die de familieband beklemmend vinden. Maar de meeste kinderen voelen zich verbonden met de familie, met de doelstelling de nalatenschap intact te laten en ze halen inspiratie uit hun voorouders die de familienaam hebben gevestigd.’

De meeste families hebben zelfs een familiestatuut.

‘Dat regelt de manier waarop besluiten worden genomen. En wat de rol is van de partners en andere aangetrouwde familieleden. Ga je dat talent ook gebruiken of hou je het bij de bloedband? Daarover wordt gediscussieerd, zodat het statuut door de hele familie wordt gedragen. Totdat ze het weer anders gaan zien omdat de tijden nu eenmaal veranderen. De opvattingen van de patriarch worden meegewogen, maar zijn niet in steen gehouwen.’

null Beeld Annabel Miedema
Beeld Annabel Miedema

Waarom bent u dit gaan onderzoeken?

‘Mijn zoon kreeg twaalf jaar geleden een ernstige auto-immuunziekte. Ik heb toen een half jaar vrij genomen om onder meer een liefdadigheidsinstelling op te richten om het onderzoek naar deze ziekte te financieren. Zo raakte ik in gesprek met zeer vermogende families. Het viel mij op dat ‘oude’ families, die hun welvaart telkens weer weten over te dragen op de nieuwe generatie, veel vrijgeviger waren dan families bij wie het fortuin nog vers was. Dat maakte mij nieuwsgierig.’

De meeste van deze families blijven liefst onder de radar. Toch deden honderden ervan – weliswaar anoniem – mee aan uw enquêtes, interviews en het aanleveren van gegevens. Hoe hebt u ze overgehaald?

‘Ze zijn zelf ook nieuwsgierig. Ze weten zelf ook niet waarom het hun gelukt is vermogend te blijven en anderen niet. Dat lees je ook terug in het voorwoord van David Rockefeller junior. Ook voor hem zijn mijn bevindingen nieuw.’

Familiebedrijven die wel/niet rijk bleven

Brenninkmeijer – sinds 1841

‘Het is inspirerend een doel te hebben dat groter is dan jezelf.’ Aldus Maurice Brenninkmeijer, een van de nazaten van Clemens en August Brenninkmeijer, die in 1841 Duitsland verruilden voor Sneek om er een textielbedrijf op te richten, de latere modeketen C&A. Met een geschat vermogen van 22 miljard euro zijn de Brenninkmeijers volgens het zakenblad Quote verreweg de rijkste familie van Nederland. Elk jaar komt de familie, die duizend leden telt, samen in het Duitse Mettingen voor een familiebijeenkomst. De verdeling van de aandelen is streng gereguleerd; ze zijn in handen van naar schatting 70 à 80 familieleden.

Op de website van Cofra, de groep van eigenaren waaronder ook C&A valt, worden de vele goededoelenactiviteiten van de familie genoemd, zonder bedragen te noemen. Alleen al aan de katholieke kerk zou de familie 1 miljard euro hebben geschonken, berekende NRC onlangs. Wie een rol in het concern wil spelen, moet die plek ‘verdienen’, aldus de website, en een langdurige leerschool doorlopen van vijftien jaar. ‘Eigenaarschap gaat om verantwoordelijkheid, niet om bezit’, aldus Lawrence D. Brenninkmeijer.

Rockefeller – sinds 1839

‘Gedeelde sociale betrokkenheid is, via filantropische activiteiten, de enige manier waarop we onze identiteit als familie kunnen handhaven.’ Aldus Steven C. Rockefeller, lid van de vierde generatie van een van de rijkste dynastieën in Amerika. Liefdadigheid zit in de haarvaten van de Rockefellers – om te beginnen met de oprichter John D. Rockefeller, de rijkste man die ooit heeft geleefd en de grootste filantroop aller tijden. Hij legde de basis voor een nieuwe, systematische vorm van liefdadigheid via stichtingen die professioneel worden aangestuurd. Alida Rockefeller, dochter van John D. Rockefeller III, vertelde dat haar al op 5-jarige leeftijd werd ingepeperd dat rijkdom gepaard gaat met verantwoordelijkheid. Dat haar ouders bang waren dat hun kinderen, met zoveel rijkdom om zich heen, verwaand en arrogant zouden worden. Sommige Rockefellers willen met hun goede doelen ook iets goedmaken; want de patriarch stond als oprichter van Standard Oil Company bekend om zijn ruwe manier van zakendoen.

Vanderbilt – sinds 1794

Ooit waren de Vanderbilts, dankzij een spoorwegmaatschappij, de rijkste familie van de planeet. Dertig jaar na het overlijden van de patriarch, Cornelius Vanderbilt, verdwenen zij uit de lijstjes met rijkste families in de VS. De tweede generatie, zoon Billy, weet het familiekapitaal nog te verdubbelen, maar hij verdeelt de erfenis onder zijn twee zoons van wie er eentje geen enkel zakelijk instinct heeft. Uiteindelijk verkwanselen de kleinkinderen en latere generaties het geld. Ze wedijveren onderling wie de duurste landhuizen laat bouwen en wie er de meest extravagante levensstijl op nahoudt. Een van hen organiseerde zelfs een bal dat anno 2021 6 miljoen dollar gekost zou hebben.

Eind jaren zeventig van de vorige eeuw was het kapitaal grotendeels verbrast, verkruimeld over alle familieleden. Er werd getwist over erfenissen en huwelijken. Er werd nog wel aan filantropie gedaan, maar niet gezamenlijk. De cohesie was weg. Een van de laatste telgen was de beroemde Gloria Vanderbilt, naamgever van de bekende parfum- en jeanslijn. Haar landgoed werd publiekelijk geschat op 200 miljoen dollar, maar toen ze in 2019 overleed, bleek het 1,5 miljoen waard te zijn.

Meer over