entomologie

Hoe een mens een mug vangt en 7 andere inzichten over de nachtelijke plaaggeest

Wie op een zomernacht geteisterd wordt door het gezoem van een mug, voelt de moordlust toenemen. Toch hebben ze ook een nuttige functie. Bij het begin van het steekseizoen: acht inzichten over het gevaarlijkste dier op aarde.

Jean-Pierre Geelen
null Beeld  Eline van Strien
Beeld Eline van Strien

De nachten kort, de dagen lang// de ochtend vol van vogelzang/ ’t scherpe hoge zoemen van een mug. Ja, voor je het weet is heel die zomer al weer lang voorbij, maar tot die tijd worden veel nachten ruw verstoord door die verdomde mug. Bij het aanbreken van de jaarlijkse muggenpiek: alles wat we weten over de mug.

Inzicht 1: De mug is het gevaarlijkste dier op aarde

De leeuw, de gifslang of de haai zijn poeslieve beestjes vergeleken met de mug. Het insect maakt in elk geval veel meer slachtoffers dan alle bekende gevreesde ‘wilde dieren’. Het kan parasieten en virussen verspreiden. Malaria, gele koorts, dengue, zika- en chikungunyavirussen worden op de mens overgebracht door de mug. Het gevolg: jaarlijks zo’n twee miljoen doden. Dat is aanzienlijk meer dan de mens zelf op zijn geweten heeft: die maakt wereldwijd zo’n 475 duizend slachtoffers per jaar.

Van de 108 miljard mensen die ooit op aarde leefden, zijn er ‘wellicht’ 52 miljard omgekomen door de gevolgen van muggensteken, schrijft historicus Timothy Winegard in zijn boek Mosquito. Het insect heeft de loop van de geschiedenis danig beïnvloed. Een bekend voorbeeld is de val van het Romeinse keizerrijk. Een van de verklaringen daarvoor is de mug: de moerassen om de stad Rome waren een broedplaats voor de malariamug. Ook de opmars van Alexander de Grote naar het Verre Oosten zou zijn spaak gelopen op de mug. Hijzelf overleed vermoedelijk aan Westnijlkoorts of malaria.

Door klimaateffect en internationaal verkeer (door handel en toerisme) bestaat de kans dat voor de mens gevaarlijke muggensoorten ook in Nederland vaker voorkomen.

Inzicht 2: De ene mug is de andere niet

Wereldwijd leven ongeveer 3.500 soorten steekmuggen. In Nederland komen zo’n 35 soorten voor. Van (vrij grote) geringde wintersteekmuggen tot de (kleinere) huissteekmuggen. Ongeveer 2 procent van de muggen in Nederland is een steekmug. Die heeft zes lange dunne pootjes (en niet acht, zoals hooiwagens) en een duidelijke, lange steeksnuit. In tegenstelling tot bijvoorbeeld dansmuggen of langpootmuggen, die geen steeksnuit hebben en ook geen bloed drinken. Daarnaast vliegen er knutten of knijten en kriebelmuggen rond, die wel bloed drinken, ook al hebben zij geen lange steeksnuit.

Steekmuggen hebben letterlijk een neus voor bloed en die is evolutionair gegroeid. Alleen de vrouwtjes steken. Ze hebben bloed (van mensen, maar ook van andere gewervelden) nodig voor eiwitten en voor het leggen van hun eitjes. Dat doen ze in stilstaand water en dat kan van alles zijn: vogelbadjes, emmers water, een plasje in de dakgoot, de regenton. De eitjes en larven groeien binnen enkele weken uit tot volwassen muggen.

Mannetjes hebben maar één doel in het leven: de vrouwtjes bevruchten. Hun droeve lot: vrij snel na de daad sterven zij.

Een steekmug weegt gemiddeld 5 milligram, is tussen de 3 en 6 millimeter groot, en haalt (heel kort maar) topsnelheden van 1 kilometer per uur. Het beestje heeft twee tot vijf minuten nodig om zich vol te zuigen met (mensen)bloed. Een portie van 3 milligram, oftewel 0,003 milliliter volstaat.

Aedes canadensis Beeld Getty
Aedes canadensisBeeld Getty

Inzicht 3: Uw bulten kunnen groter zijn dan die van een ander

Volgens onderzoek komen muggen af op lichaamsgeur en CO2-uitstoot door uitademen. De samenstelling van microbiota (bacteriën) op de huid geeft meer specifieke informatie en bepaalt de voorkeur van de mug. Voedsel als knoflook of andere ingrediënten heeft daar geen invloed op, in weerwil van wat wel wordt gedacht. Sommige mensen hebben minder last van muggenbeten en ontwikkelen minder of geen muggenbult(en) na een beet, zodat het lijkt alsof ze minder worden gestoken.

Inzicht 4: Wetenschappers kunnen muggen doden met bacteriën

Velen die na een slapeloze nacht en drie jeukende muggenbulten het bloed van die beestjes wel kunnen drinken, zal het zich ooit, verblind door machteloze woede, hebben afgevraagd: kunnen we ze niet gewoon allemaal uitroeien?

Dat kan, zoals alles kapot kan. Chinese onderzoekers publiceerden in 2019 in wetenschappelijk tijdschrift Nature een methode om de tijgermug, overbrenger van gevreesde ziekten als knokkelkoorts (dengue) en chikungunya, te bestrijden en zelfs uit te roeien. Eitjes van deze Aziatische mug komen steeds vaker ook in Nederland voor, hier beland via autobanden of via geïmporteerd bamboe. De onderzoekers ontwikkelden een methode waarmee zo’n 90 miljoen muggenmannetjes werden besmet met een bacterie die ertoe leidde dat de vrouwtjes geen levensvatbare eitjes konden leggen. Door die massale verspreiding stierf de tijgermug lokaal vrijwel uit.

Inzicht 5: Alle muggen uitroeien is een slecht idee

Hoe onvoorstelbaar ook voor sommigen, muggen hebben een eigen functie in het grote geheel van het ecosysteem op aarde. Al was het maar omdat ze voer voor andere dieren zijn. De gierzwaluw die onze zomeravonden opfleurt door in grote groepen door de lucht te suizen, hapt voortdurend naar insecten zoals muggen. Andere vogelsoorten, maar ook vissen, spinnen, kikkers, padden en vleermuizen, doen zich graag te goed aan de mug.

Larven van de steekmug groeien op in stilstaand water. Daar eten zij van bacteriën en hebben ze dus een reinigende functie. Tot slot danken vele mensen hun leven aan de mug, juist wanneer ze gestoken zijn. Het antistollingsmiddel dat de muggen inspuiten bij hun beet, gebruiken wetenschappers in onderzoek naar medicijnen tegen bloedstolsels. Dat wordt onder meer gebruikt in de strijd tegen trombose, waarbij bloedvaten verstopt kunnen raken door een bloedpropje, met soms ernstige gevolgen als longembolie, hartinfarct of herseninfarct.

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Inzicht 6: Er zijn vele wapens tegen muggen beschikbaar

Eerst wat misverstanden opruimen. Citronella- of ‘muggenplanten’, de geurende geraniums van de variëteit Pelargonium citrosum die elk jaar in tuincentra te koop zijn, weren zeer weinig of geen muggen, schrijven de auteurs in de pas verschenen populair wetenschappelijke bundel De mug. Het effect van citronellageurkaarsen op muggen is onbekend.

Muggen komen nooit van ver. Daarom is het verstandig de directe omgeving te onderzoeken op geschikte broedplaatsen. Kijk dus in eigen tuin of balkon of er plekken zijn waar stilstaand water ligt, waarin ze hun eitjes kunnen leggen. Een plasje in de dakgoot, een vogelbadje, een emmer, let ook op water dat blijft staan in dekzeil over tuinmeubels. Ververs stilstaand water regelmatig. Doe een deksel op de regenton.

Een tuinvijver? Een fonteintje houdt het water in beweging; vissen eten muggenlarven op. Plaats een nestkast: mezen en andere bekende tuinbroeders eten insecten. Wanneer ze in het voorjaar jongen hebben, verzamelen ze er vele tientallen per dag.

Plaats horren in ramen en deuren. Draag bedekkende of dikkere kleding. Slaap onder een klamboe. Een ventilator kan luchtstromen veroorzaken, daar houden muggen niet van.

Antimuggencrèmes werken vooral als ze de insectenafwerende stof Deet of icaridine bevatten.

Citroengrasolie op de huid smeren is bewezen effectief, schrijven de wetenschappers. Praktisch probleempje: daarvoor moet de huid wel elke dertig tot zestig minuten opnieuw worden ingesmeerd. Dan is de nacht dus precies even slapeloos als mét een zoemende mug om het hoofd. Over dat irritante gezoem nog een citaat uit De mug: ‘Verder kan de last van het gezoem worden opgelost door ’s nachts oordopjes te dragen, maar dat helpt natuurlijk niet tegen beten.’ Tot zover de wetenschap.

Inzicht 7: Sla bij voorkeur niet met een handdoek naar een mug

Ook dat is onderzocht. Onderzoekers van Wageningen University & Research (Wur) probeerden met een mechanische vliegenmepper meer dan tienduizend (malaria- en gelekoorts)muggen te raken en legden het vlieggedrag vast op hogesnelheidscamera’s. Slechts in 8 procent van de gevallen sloegen de meppers raak, in alle andere gevallen wisten de muggen te ontsnappen, zo beschreven de onderzoekers in maart in het tijdschrift Current Biology. Hun doel was de ontsnappingsroutes van de muggen te bestuderen, om zo betere muggenvallen te ontwikkelen of bestaande vallen te verbeteren.

Muggen die overdag actief zijn, gebruiken visuele aanwijzingen om aanvallen te herkennen, was een van hun conclusies. Verrassender was een andere bevinding: malariamuggen die in het donker vliegen, hebben een uiterst onregelmatig vliegpatroon. Hierdoor kan een aanvaller zoals de mens, veel moeilijker de precieze locatie van de mug voorspellen.

Wat te doen wanneer een mug weer de nachtrust vergalt? Jeroen Spitzen, een van de onderzoekers, geeft antwoord. ‘Als een mug in de lucht vliegt, mep je haar het beste ‘klappend’ met twee handen. Gebruik je maar één hand, dan wuif je de mug als het ware weg met de luchtstroom die dat veroorzaakt.’ Daarom ook is met een handdoek tegen de muur of het plafond slaan vrij kansloos: de luchtstroom duwt het beestje haast vanzelf weg.

Beter is het volgens de onderzoeker te wachten tot de mug op de huid gaat zitten om te bijten. Het vergt enige zelfbeheersing, maar eenmaal in die positie is de mug minder beweeglijk en heeft ze meer tijd nodig om op te stijgen.

De beste resultaten boekt Spitzen zelf overigens met een elektrische vliegenmepper van goedkope Chinese makelij, in de vorm van een tennisracket. ‘Voor vliegen werken ze helemaal niet zo goed, maar voor muggen wel. Door het gaasachtige patroon verplaatsen ze bijna geen lucht, waardoor de mug ook niet wordt weggedreven.’

Inzicht 8: U kunt wetenschappers blij maken met uw dode mug

In februari vorig jaar deden wetenschappers van de Wageningen Universiteit via muggenradar.nl een oproep dode muggen op te sturen voor onderzoek, onder meer naar mogelijke besmetting van het Westnijlvirus via een mug. In korte tijd kwamen er zo’n zesduizend binnen. De oproep werd in oktober herhaald, maar leverde toen minder respons op. Volgens Arnold van Vliet van muggenradar.nl zijn de onderzoeksresultaten nog niet uitgekristalliseerd. Maar als er gevaarlijke muggen waren aangetroffen, was in het lab ongetwijfeld een alarmbel gaan rinkelen.

Voor dit artikel is onder meer dankbaar gebruik gemaakt van de net verschenen bundel De mug, samengesteld door de stichting Biowetenschappen en Maatschappij en uitgebracht door uitgeverij Lias.

Meer over