deepfake

Hij laat Grapperhaus darten en voert De Jonge een banaan: ‘Een postmoderne spiegel ’

Bob de Jong werkt in zijn appartement in Amsterdam aan zijn deepfake­video met Morgan Freeman.  Beeld Pauline Niks
Bob de Jong werkt in zijn appartement in Amsterdam aan zijn deepfake­video met Morgan Freeman.Beeld Pauline Niks

Zijn filmpje van Ferd Grapperhaus als darter werd een hit. Maar Bob de Jong wil meer, dus begon hij aan zijn ultieme deepfake – en daarbij wil hij ook wel wat kwijt over de waarheid.

‘We moeten praten.’ Het is ergens begin januari als Bob de Jong op het matje wordt geroepen door zijn vriendin. En daar zitten ze dan aan zijn grote tafel in zijn appartement aan de rand van het centrum van Amsterdam. Hartje winter, hartje corona. Hij heeft wel een vermoeden waar het over gaat.

De maker van vooral commerciële filmpjes heeft zich de maanden daarvoor bijna manisch ondergedompeld in de wereld van de deepfakes. Tijd genoeg, want klussen zijn in de coronacrisis weggevallen. Fulltime is hij in de weer met dit relatief nieuwe fenomeen, dat beroemdheden uitspraken laat doen die ze nooit hebben gedaan in omgevingen waar ze nooit zijn geweest. U kent dat soort filmpjes misschien wel; de bijna-perfecte Tom Cruise (‘deeptomcruise’) bijvoorbeeld die het de laatste maanden op sociale media zo goed doet. Het is allemaal mogelijk dankzij kunstmatige intelligentie.

De Jong heeft zich de techniek eigen gemaakt. Met vallen en opstaan is hij steeds beter geworden. Maar dat gaat nog niet gepaard met nieuwe opdrachten, waardoor zijn inkomsten zijn gedecimeerd. Er moet, kortom, brood op de plank komen, vindt zijn vriendin. Terugkijkend: ‘De klussen waren op, het geld voor huur en eten ook.’ De Jong is naar eigen zeggen ‘nogal een adhd’er’ die het nodig heeft om te sporten, te werken en bier te drinken met zijn vrienden. ‘Als dat allemaal wegvalt en er is geen zicht op een uitweg, dan is dat best even spannend.’

Darter Fred

Dan, net op tijd, komt de omslag. Een van zijn filmpjes gaat ineens viral, zoals dat heet. Het is een filmpje met Ferd Grapperhaus als darter waarin hij commentaar geeft op zijn uitschakeling. Het hoofd van de minister is digitaal geplakt op dat van darter Michael van Gerwen. Zijn lippen bewegen netjes mee op de in smeuïg, plat Brabants uitgesproken woorden van de darter: ‘Ik kwam niet in mijn spel. Als hij zo blijft pompen, krijg je het heel moeilijk.’ Het effect is zowel vervreemdend als grappig.

Kort daarna hangt half Hilversum aan de lijn. Iedereen wil iets van de maker achter ‘DiepNep’, de naam waaronder De Jong zijn filmpjes op diverse sociale media publiceert. Natuurlijk, het succes van al die DiepNep-filmpjes met Maarten van Rossem, Jesse Klaver of een banaan etende Hugo de Jonge is verslavend. Maar de filmmaker (33) broedt op wat anders, iets wat zijn magnum opus op deepfakegebied moet worden. Waar hij met een gewoon grappig filmpje een week of twee bezig is, werkt hij nu al maanden aan zijn definitieve deepfake.

Die moet op alle vlakken realistischer zijn. Geen grappige stemmetjes of humoristische effecten, maar bittere ernst. De deep-Tom Cruise van Chris Ume geldt voor de hele deepfakewereld als de norm, maar De Jong jaagt een andere aanpak na. Bij de ‘klassieke’ faceswap, zoals de creatie van Tom Cruise, wordt alleen het gezicht van het slachtoffer (in dit geval Tom Cruise) digitaal geplakt over dat van iemand anders. Die persoon moet dan wel uiterlijke kenmerken hebben die op het doelwit lijken, zoals haar, gezichtsvorm en mimiek.

De nieuwste ontwikkelingen maken nu ook headswaps mogelijk, waarbij het hele hoofd wordt getransformeerd. Dit is wat Bob de Jong doet: hij staat zelf model voor iemand die totaal niet op hem lijkt: de zwarte acteur Morgan Freeman.

Postmoderne spiegel

In de e-mail waarin hij zichzelf bij de Volkskrant introduceert, schrijft hij: ‘Laat het misplaatste arrogantie zijn, maar ik heb heel sterk de indruk dat dit een van de meest realistische fakes van dit moment gaat worden.’ En in een vervolgmail: ‘Uitgangspositie van de video is metaforisch; een postmoderne spiegel waarbij verschillende hedendaagse en toekomstige vraagstukken samensmelten, met name op het snijvlak van de filosofie en technologie.’ Daar moeten we even voor gaan zitten.

We nemen plaats aan dezelfde keukentafel waar De Jong een paar maanden eerder nog met zijn vriendin zat te somberen. De strakke nieuwbouw van het opgeruimde appartement lijkt in schril contrast te staan met het overborrelende en associërende brein van De Jong. In rap tempo schakelt hij moeiteloos heen en weer tussen een betoog over het belang van platte humor en Twitterfitties in socratisch perspectief.

In zijn boekenkast staan Nietzsche, Kant, Russell en andere filosofen. De Jong springt op en trekt een essaybundel uit 1996 uit de kast, Voorbij het postmodernisme. In de kantlijn heeft hij met dikke strepen aantekeningen en uitroeptekens gezet: Nepnieuws! Deepfakes! ‘Kijk!’, zegt hij enthousiast, ‘hier lees je dus al over de wereld waar we nu middenin zitten.’

null Beeld Pauline Niks
Beeld Pauline Niks

Video’s golden tot voor kort als laatste restje visuele zekerheid. Waar de schilderkunst de werkelijkheid kan veinzen zonder haar gezien te hebben, schreef filosoof Roland Barthes in 1980, daar is een foto het bewijs dat het verleden dat op een afbeelding wordt weergegeven er ook echt was. Dat was voor de komst van Photoshop. Maar terwijl foto’s met die techniek gemanipuleerd konden worden, kon dat met video niet. In de woorden van desinformatie-expert Nina Schick, schrijver van het boek Deepfakes and the Infocalypse: ‘We zijn altijd gewend geweest aan het idee van video als verlengstuk van onze waarneming; wat we op video zien is waar.’ Die zekerheid is weggevallen.

null Beeld Pauline Niks
Beeld Pauline Niks

Waarheidsfetisj

De Jongs vrienden worden weleens moe van hem, als hij weer eens begint over de contingentie van het leven (de filosofische opvatting dat niets noodzakelijk gebeurt) of over de relativiteit van waarheid. Deze laatste thematiek wil hij aanstippen met de deepfake waaraan hij werkt. ‘Natuurlijk weet ik dat het allemaal erg pretentieus en aanmatigend is. Maar ik moet het maken.’ De Jong heeft ook een boodschap. ‘Het lijkt wel of we in het Westen aan een waarheidsfetisj lijden. Iedereen denkt de waarheid in pacht te hebben en iedereen probeert dat aan de ander op te leggen.’ Met zijn deepfake-filmpje waarin niets is wat het lijkt, wil hij mensen hierover aan het denken zetten.

Relativerend: ‘Ik ga gewoon dat filmpje maken. Dan kan ik daarna weer lekker terug naar de humor.’

Het grote publiek maakt zo’n vier jaar geleden voor het eerst kennis met deepfakes. Voor De Jong begint de fascinatie voor deepfakes een jaar of twee geleden, als iemand hem een video stuurt waarin stemacteur Jim Meskimen in de huid van een lange rij beroemdheden kruipt. John Malkovich, Robert De Niro, George Clooney, Christopher Walken, Anthony Hopkins, Arnold Schwarzenegger, Jack Nicholson, George W. Bush en een trits anderen komen voorbij, nauwelijks van echt te onderscheiden. Stemmen nadoen kon Meskimen al. Nieuw is dat met deepfake-technieken ook het beeld wordt gemanipuleerd.

De Jong: ‘Ik bekeek het tijdens een drukke draaidag op mijn telefoon. Gewoon een grappig filmpje, dacht ik vooraf. Maar het was een eyeopener: kán dit überhaupt? Kan een computer zulke realistische video’s fabriceren? Dit was zó vet.’ De Amsterdammer heeft het op dat moment nog te druk, maar heeft dan al wel besloten: hier moet ik wat mee. Dat moment komt eerder dan verwacht met de coronacrisis en de zeeën van tijd die hem ongevraagd in de schoot worden geworpen.

Pulp Fiction

Tegenwoordig zijn er allerlei kant-en-klaarappjes waarmee iedereen in een handomdraai zijn eigen deepfake kan maken aan de hand van voorgedefinieerde sjablonen: kies een videoclip of bekende filmscène uit bijvoorbeeld Forrest Gump of Pulp Fiction en plak hier je eigen hoofd op. Dat heeft niet zijn interesse: hij wil het hele proces van begin tot eind zelf in de hand hebben.

De filmmaker gaat samen met zijn broer aan de slag met tips op gespecialiseerde fora. Een eindeloos proces van code proberen, testen, alles weer weggooien, opnieuw testen. De eerste maand is frustrerend: ‘Alles gaat mis, je boekt geen enkel resultaat.’ Ook al is De Jong vaak de wanhoop nabij, het teruggrijpen naar standaardoplossingen is geen optie. ‘Ik zag op internet alle fraaie voorbeelden voorbijkomen, dus ik wist waar ik naartoe moest. Dát wilde ik ook. Of nog beter.’

Gelukkig is veel van waarmee deepfakes kunnen worden gemaakt beschikbaar in de vorm van opensourcesoftware. Velen, ook De Jong, gebruiken DeepfaceLab. Het is geen kant-en-klaar gebruiksvriendelijk Photoshop-achtig pakket. En al helemaal geen magische knop waarmee alles in één keer goed komt, maar een proces van bloed, zweet en tranen. De Jongs ervaring als filmmaker komt in de volgende stappen van pas. De eerste resultaten uit DeepFaceLab trekt hij strak met specialistische software (After Effects) die filmmakers in het postproductie-proces gebruiken.

Thuis bij Bob de Jong. Beeld Pauline Niks
Thuis bij Bob de Jong.Beeld Pauline Niks

Morgan Freeman

Terug naar de video waarmee hij zo druk is geweest. De hoofdrolspeler is acteur Morgan Freeman, bekend van films als Deep Impact, Shawshank Redemption, Batman en Bruce Almighty. In deze laatste speelde hij God. De Jong heeft de tekst laten inspreken door stemacteur Boet Schouwing, die Freemans stem feilloos imiteert. Vervolgens heeft De Jong de tekst nagesynchroniseerd, waarna de mimiek van het hoofd van De Jong samensmelt met dat van Freeman.

Zijn magnum opus: filmmaker Bob de Jong smelt samen met acteur Morgan Freeman.  Beeld Bob de Jong
Zijn magnum opus: filmmaker Bob de Jong smelt samen met acteur Morgan Freeman.Beeld Bob de Jong

Hij heeft het zichzelf niet makkelijk gemaakt met het gegroefde gelaat van Freeman: ‘Normaliter vermijd je bij deepfakes moeilijke elementen als baardgroei, grove texturen en brillen. Soepele huiden van jonge mensen laten zich veel gemakkelijker digitaal mengen met een ander gezicht.’

De Jong mag de contingentie in het leven omarmen, in het creatieve proces laat hij niets aan het toeval over. Ook de keuze voor Freeman niet: ‘Stel dat je de mens moet laten vertegenwoordigen bij een andere beschaving. Dan schuif je Morgan Freeman naar voren. Die warme stem, menselijker kan niet. Niet voor niets zeggen mensen: als je hem hoort, geloof je hem gelijk.’

Bob de Jong: ‘Waar kijken we eigenlijk naar als we dit zien?’ Beeld Pauline Niks
Bob de Jong: ‘Waar kijken we eigenlijk naar als we dit zien?’Beeld Pauline Niks

Denk na

Het is precies het postmoderne spiegelpaleis dat De Jong zoekt: de belofte van een tijdloze waarheid ingebed in een door de computer en mens vervaardigde neprealiteit. ‘Waar kijken we eigenlijk naar als we dit zien?’, vraagt De Jong zich retorisch af. Is dat Morgan Freeman? ‘I am not Morgan Freeman’, zo begint de niet-Morgan met zijn kenmerkende stem in wat een 21ste-eeuwse variant lijkt van het schilderij van de surrealistische schilder Magritte: Ceci n’est pas une pipe. Je gelooft ook deze Freeman gelijk.

‘Veel mensen vinden de ontwikkeling van deepfakes eng’, zegt De Jong. ‘Maar hoe zit dat bij gewone films? Je ziet daar ook niet de werkelijkheid, maar een afspiegeling ervan. Niemand van ons heeft Freeman ooit in het echt gezien, alleen via een scherm.’ De Jong wil zijn kijkers aan het werk zetten: ‘Denk nou eens na over wat je ziet. Denk na over de context. Is het echt wat je ziet?’

De Jong leunt achterover, zet zijn pet recht en valt voor het eerst stil. De weken na het interview werkt hij onverstoorbaar verder aan zijn creatie. Uiteindelijk is het op een dag in juni zover.

I am not Morgan Freeman.

Wat vindt de expert ervan?

Theo Gevers, hoogleraar computer vision aan de Universiteit van Amsterdam, noemt ‘headswaps’ de volgende fase in de snelle ontwikkeling van deepfakes. Bij deze nieuwe ontwikkeling is de volgende uitdaging beelden te genereren in in-het-wildscenario’s, zoals Gevers het noemt. Hij wijst op de Tom Cruise-video (geen headswap, maar faceswap), waarbij Chris Ume zijn hand voor zijn gezicht houdt en zijn bril op- en afzet. Gevers’ eigen bedrijf 3DUniversum is zelf ook actief met headswaps. ‘Maar vergeet de stem ook niet’, zegt Gevers. ‘Een overtuigende stem is het halve werk.’ Gevers betitelt de stemimitatie van Freeman als ‘geniaal’.

Wat zijn deepfakes?

Het publiek kwam een jaar of vier geleden voor het eerst in aanraking met deepfakes, nadat de eerste hobbyisten aan het knutselen waren geslagen en de hoofden van bekende vrouwen op die van pornoacteurs plakten. Daarna ging het hard en doken deepfakes steeds vaker op. Dit ging hand in hand met waarschuwingen voor een naderende infocalyps waarin niemand meer weet wat hij moet geloven.

Dat dit soort filmpjes gemaakt kunnen worden, is te danken aan spectaculaire ontwikkelingen in de kunstmatige intelligentie (AI). Hiermee wordt een systeem getraind met afbeeldingen en video’s van een persoon. Het programma maakt een geabstraheerd model van het gezicht, waarna een willekeurig ander gezicht er digitaal overheen wordt geplakt.

Het woord ‘deepfake’ is een samentrekking van ‘fake’ (nep) en het ‘deep’ van deep learning. Dat laatste is een techniek die binnen de AI wordt gebruikt om machines ‘zelfstandig’ te laten ‘leren’ op basis van grote hoeveelheden data.

Meer over