neurologie

‘Hij kon amper op zijn benen staan’: neuroloog ziet groeiend aantal jongeren met dwarslaesie door lachgas

null Beeld Krista van der Niet
Beeld Krista van der Niet

Steeds vaker ziet neuroloog en wetenschapsjournalist Marieke van Oijen jongeren met een dwarslaesie. De boosdoener: lachgas. Hoe erg is het gesteld met de lachgasslachtoffers en wat valt ertegen te doen? ‘Zelfs na tekenen van zenuwschade lukte het hem niet om te stoppen.’

Marieke Van Oijen

Enkele jaren geleden zag ik mijn eerste lachgasslachtoffer, een jongen van 19 jaar. Samen met zijn moeder kwam hij op de spoedeisende hulp. Hij laconiek, zijn moeder zeer bezorgd. Sinds een dag of tien had hij moeite met traplopen en struikelde hij geregeld. Maar die ochtend kon hij nauwelijks meer op zijn benen staan. Op aandringen van zijn moeder had hij de huisarts bezocht en die stuurde hem direct door naar ons ziekenhuis.

Onderzoek toonde een ernstige beschadiging van het ruggemerg, een dwarslaesie. Later werd de oorzaak duidelijk: lachgas. Sindsdien zie ik ze met enige regelmaat: jonge patiënten die met flinke zenuwschade door lachgasgebruik in een rolstoel belanden. Als neuroloog ben ik gewend aan ernstig zieke mensen. Maar deze patiënten maken indruk op me omdat het gaat om jonge gezonde mensen die door een legaal en makkelijk verkrijgbaar middel ernstige schade oplopen. Veel gebruikers lijken wel te weten dat lachgas schadelijk is voor het zenuwstelsel. Maar waarom zien we ze dan steeds vaker in het ziekenhuis?

Ik blijk niet de enige neuroloog te zijn die vaker met deze patiënten te maken heeft. Het is een opvallende ontwikkeling, vindt ook Anne Bruijnes, neuroloog in het Maastricht Universitair Medisch Centrum en lid van de projectgroep Lachgas van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie (NVN). Om een indruk te krijgen van het aantal patiënten deed de projectgroep in 2020 een landelijke enquête. Hierin rapporteerden neurologen 172 patiënten met zenuwschade, met een opvallende stijging in 2019 en 2020. Maar, stelt Bruijnes, ‘dit is vrijwel zeker een onderschatting. Waarschijnlijk zijn het minimaal vijftig patiënten per jaar in de grotere ziekenhuizen.’ Dan gaat het dus om zeker honderden lachgasslachtoffers in Nederland per jaar.

Scholieren

Dat lachgas populair is, blijkt ook uit cijfers van het Trimbos-instituut, het kennisinstituut voor middelengebruik en mentale gezondheid. Lachgas leidt tot een kortdurende roes die lijkt op dronkenschap en geeft de gebruiker een fijn gevoel. Vooral jongeren en jongvolwassenen gebruiken opvallend vaak lachgas. Een onderzoek uit 2019 onder scholieren laat zien dat 30 procent van de mbo- en hbo-studenten weleens lachgas heeft gebruikt. Onder jongeren tussen de 12 en 16 jaar is dat een op de tien.

Daarmee is lachgas een van de meest gebruikte middelen onder scholieren. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) ziet al jaren het aantal meldingen van gezondheidsklachten door lachgasgebruik toenemen. In 2020 ontving het 144 meldingen, waarbij opviel dat het veelal jongvolwassenen betrof en dat zij vaker grote hoeveelheden lachgas gebruikten.

En hoe meer je gebruikt, hoe groter het risico. Dat geldt voor het risico op verkeersongevallen, maar ook voor het risico op een dwarslaesie. Vrijwel alle patiënten met ernstige zenuwschade gebruikten grote hoeveelheden lachgas, soms tot honderden ballonnen per keer. Maar ook na gebruik van een paar ballonnen rapporteren sommige gebruikers tintelingen in handen en voeten, een symptoom van zenuwschade.

Er zijn waarschijnlijk, leerde neuroloog ­Marieke van Oijen, honderden lachgasslachtoffers in Nederland per jaar. Beeld rv
Er zijn waarschijnlijk, leerde neuroloog ­Marieke van Oijen, honderden lachgasslachtoffers in Nederland per jaar.Beeld rv

Een veilige ondergrens is er dan ook niet. Dat jongeren vaker lachgas in grote hoeveelheden gebruiken, komt ook doordat verkopers lachgas tegenwoordig vaker per tank leveren in plaats van in slagroompatronen, vertelt Desirée Spronk, wetenschapper van het Trimbos-instituut. Uit een tank kunnen gebruikers honderden ballonnen vullen. Deze nieuwe praktijk werkt grootverbruik in de hand.

Vitamine-B12-tekort

De zenuwschade door lachgas wordt veroorzaakt door een vitamine-B12-tekort. Lachgas leidt ertoe dat vitamine B12 zijn werk niet meer kan doen. En omdat vitamine B12 nodig is voor het onderhoud van het zenuwstelsel leidt een tekort tot schade aan de zenuwen en het ruggenmerg. Om deze zenuwschade te behandelen moet je tijdig hoge doses vitamine B12 toedienen. En natuurlijk stoppen met lachgas. Soms helpt zo’n behandeling heel goed. De ervaring van Bruijnes: ‘Patiënten komen soms na behandeling rennend mijn spreekkamer binnen om te laten zien hoe goed het met ze gaat.’ Maar een aanzienlijk deel moet naar een revalidatiecentrum om opnieuw te leren lopen. En zeker een deel daarvan blijft klachten houden. Hoeveel patiënten dat zijn, weten we niet omdat veel van hen uit beeld raken.

‘In vergelijking met andere drugs heeft lachgas een positief imago’, vertelt Martha de Jonge, wetenschapper van het Trimbos-instituut. Zij doet samen met Spronk al jaren onderzoek naar lachgas en lachgasgebruikers. Dit positieve imago wordt versterkt door feestelijke filmpjes van populaire artiesten waarin lachgas centraal staat. Groepsdruk en groepscultuur spelen een belangrijke rol. Spronk: ‘In sommige vriendengroepen is lachgas de sociale norm. Zo zijn er bijvoorbeeld autofeestjes. In je auto op een parkeerplaats, muziekje erbij en een lachgastankje. Gezellig lachen met je vrienden.’

Lachgas heeft ook een onschuldig imago. Onderzoek onder gebruikers laat zien dat veel jongeren de gezondheidsrisico’s laag inschatten. ‘Lachgas wordt door veel gebruikers nauwelijks als drug gezien’, aldus De Jonge. Terwijl toch veel van hen de verhalen kennen over jongeren die door lachgas in een rolstoel terecht zijn gekomen. In mijn praktijk ken ik patiënten die ‘uit voorzorg’ vitamine-B12-tabletten slikten om schade te voorkomen. Ook zijn er signalen dat dealers vitamine-B12-tabletten leveren bij de lachgastanks. Enig besef van de potentiële schadelijke effecten lijkt er dus wel te zijn. Toch leidt dit niet tot minder problematisch gebruik.

Makkelijk verkrijgbaar

Het gebruik van lachgas heeft een enorme vlucht genomen sinds 2016. Vanaf dat jaar valt het niet meer onder de Geneesmiddelenwet maar onder de Warenwet. Sindsdien zijn verkoop en bezit van lachgas niet meer strafbaar en is het makkelijk verkrijgbaar. Jongeren bestellen lachgas via Snapchat of Instagram, vaak in grote hoeveelheden per tank. De meeste leveranciers bezorgen thuis op elk gewenst tijdstip. Voor een tank van 2 kilo, goed voor 250 ballonnen, betaal je zo’n 35 euro. Lachgas is daarmee een gemakkelijk en goedkoop alternatief voor een avondje in de kroeg.

Waar het RIVM de gezondheidsrisico’s van lachgas in 2016 nog als ‘beperkt’ beoordeelde, schat het deze risico’s in 2019 aanzienlijk hoger in. Belangrijkste redenen: het gebruik van grote hoeveelheden en de toename van ernstige gezondheidsincidenten, zoals dwarslaesies. Lachgas heeft aantrekkingskracht op zeer jonge gebruikers die nog weinig ervaring met drugs hebben. Zij zijn daardoor extra kwetsbaar voor schadelijke effecten, aldus het rapport van het Coördinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM). Dit rapport heeft ertoe geleid dat het kabinet lachgas weer onder de Geneesmiddelenwet gaat plaatsen, en dus recreatief gebruik gaat verbieden. Dit verbod zal naar verwachting in het voorjaar van 2022 ingaan.

Het is natuurlijk de vraag of een verbod op lachgas ernstige zenuwschade bij jongeren gaat voorkomen. Ook De Jonge van het Trimbos-instituut is voorzichtig. ‘Hoe moeilijker verkrijgbaar, hoe minder er gebruikt wordt. Dat zien we ook bij alcohol. Maar dat iets illegaal is, betekent natuurlijk niet dat het niet gebruikt wordt.’ Dus blijft het belangrijk om de gezondheidsrisico’s van lachgas onder de aandacht te brengen. Maar er lijkt meer nodig.

De Jonge en haar team pleiten voor een bredere aanpak om de lachgasproblematiek te bestrijden. Dus niet alleen goede voorlichting over de gezondheidsrisico’s aan gebruikers en hun ouders. Maar ook een rol voor verslavingszorg, gemeenten en jongerenwerk. Spronk: ‘Daarnaast is het belangrijk dat huisartsen gezondheidsproblemen door lachgas vroegtijdig herkennen. Zij kunnen doorverwijzen naar de preventieafdelingen van de verslavingszorg.’

Maar het zal een grote uitdaging zijn zolang jongeren lachgas vooral zien als sociaal en gezellig. De Jonge: ’Juist dit sociale aspect van lachgas is de grootste barrière om te stoppen. Je ziet je vrienden gebruiken en dan is het moeilijk om niet mee te doen.’ Dat stoppen met lachgas geen gemakkelijk opgave is, realiseer ik me als ik terugdenk aan mijn eerste lachgaspatiënt. Een paar maanden voor zijn bezoek aan de spoedeisende hulp was hij al bij me op de polikliniek geweest met klachten van tintelingen in handen en voeten, tekenen van zenuwschade. Toen al heb ik de risico’s van lachgas uitgebreid met hem besproken. Maar stoppen is hem niet gelukt.

Lachgaspatiënt vertelt: ‘Op de kermis zakte ik ineens in elkaar, alles tintelde’

‘Ik denk dat ik zo’n twee jaar geleden begon met lachgas. Vaak gebruikten we met de hele vriendengroep bij iemand thuis, als we ons klaarmaakten om de stad in te gaan. En daarna verder in de kroeg, daar kun je gewoon lachgas kopen. Je hoort weleens in het nieuws over schadelijke effecten van lachgas, maar je weet niet of dat allemaal echt waar is. Je verwacht ook niet dat het jou overkomt. Ik was hartstikke gezond, sportte veel, had alles wel zo’n beetje op een rijtje.

‘En toen kwam de lockdown. We gingen thuis onze feestjes vieren. Lachgas, alcohol erbij, noem maar op. Ik heb geen idee hoeveel ik gebruikte, echt niet. Het kunnen per keer 100 of 500 ballonnen zijn geweest.

‘Ik voelde soms wel tintelingen maar dacht dat ik misschien te weinig had geslapen. Pas op de kermis in Apeldoorn ging het echt mis. Toen zakte ik ineens in elkaar en kon ik helemaal niets meer, alles tintelde. Op de spoedeisende hulp stuurden ze me weg. Je lichaam is gewoon vermoeid, zei de arts daar. Ik kon toen niet eens een blikje cola vasthouden, kneep het fijn of liet het vallen, voelde het gewoon niet.

‘Gelukkig herkende mijn huisarts de klachten en stuurde me weer naar het ziekenhuis. Het bleek dus een dwarslaesie door lachgas. Mijn vrienden gingen ondertussen gewoon door met gebruiken. Zelfs in het ziekenhuis kreeg ik daar filmpjes van. Wat een naaistreek! Die vrienden zie ik niet meer.

‘Uiteindelijk heb ik bijna een half jaar gerevalideerd. Fysiek en mentaal een heel zware tijd. Nu gaat het gelukkig goed. Al heb ik nog wel pijn in mijn nek en rug, en op de MRI-scan is nog schade te zien aan het ruggemerg. Dat zal wel blijven, zegt mijn neuroloog.

‘Een verbod op lachgas gaat zeker niet helpen. Alles wat illegaal is, is aantrekkelijk. En de auto’s die de tanks langsbrengen zijn gewone personenauto’s. Die herken je nauwelijks. Ik wens de politie veel succes om ze allemaal te pakken.’

Lachgaspatiënt uit Apeldoorn, wil uit privacyoverwegingen niet met naam in de krant, naam bij de redactie bekend.