Het landschap van de dood

VERONTWAARDIGD beschrijft Daniel Goldhagen in Hitlers gewillige beulen hoe aan het eind van de Tweede Wereldoorlog Duitse burgers gestraft werden als ze de uitgeputte joden die ze tijdens de dodenmarsen voorbij zagen komen, voedsel of drinken aanboden....

Sommigen van de 732 jonge joodse concentratiekampoverlevenden, wier verhalen werden samengevat door de Engelse historicus Martin Gilbert in The Boys - Triumph Over Adversity, herinneren zich, naast alle gruwelijkheden die ze van het 'Herrenvolk' hadden ondervonden, ook deze momenten.

Voor Goldhagen vormen de dodenmarsen aan het eind van de oorlog het zoveelste bewijs van het sadisme van de Duitsers. En inderdaad lijken deze marsen in het licht van de aanstaande nederlaag op zijn zachtst gezegd absurd. Gilbert geeft een nuchtere verklaring. Zolang deze Duitsers joden te bewaken hadden, werden ze niet als soldaten naar het gevreesde Oostfront gestuurd.

Gilbert heeft zijn boek zonder enig polemisch doel geschreven en wie op zoek is naar bewijzen voor het sadisme van de Duitsers, komt ruimschoots aan zijn trekken. De verhalen van de 732 joodse overlevenden uit Oost-Europa die voor hem hun belevenissen opschreven, overlappen elkaar voortdurend, wat leidt tot herhaling van de gruwelen die ze hebben moeten ondergaan. Eerst maakten de Duitsers in 1939 abrupt een einde aan de relatief gelukkige jaren van hun jeugd. Vervolgens werden ze geconfronteerd met de wreedheden in de getto's, de werkkampen en de concentratiekampen, en daarna volgden nog eens de dodenmarsen door het ineenstortende Derde Rijk.

Herhalingen die Gilbert bewust niet heeft weggeredigeerd; evenals de steeds terugkerende beelden van rails en treinen in de negen uur durende documentaire film van Claude Lanzmann, Shoah, beklemtonen deze herhalingen de onontkoombaarheid van de catastrofe. In Polen alleen werden meer dan drieduizend joodse gemeenschappen in minder dan een jaar compleet vernietigd. Zelden wordt de lezer zo indringend vertrouwd gemaakt met het landschap van de dood.

Vlak na de bevrijding besloot de Britse regering enkele honderden joodse overlevenden, voor het overgrote deel jongens onder de 16 jaar, op te nemen voor herstel in Engeland. De leeftijdsgrens was met opzet zo laag gesteld, omdat de regering niet wilde dat deze vreemdelingen op de arbeidsmarkt met Engelsen zouden concurreren. Ze werden naar Engeland gevlogen en na een warme ontvangst met thee en cake begon het moeizame maar voor de meesten succesvolle proces van terugkeer naar het normale leven. Ook dat verhaal maakt deel uit van Gilberts boek.

Hoewel de 'Boys', zoals zij zichzelf noemden, zich al snel over de wereld verspreidden, bleven zij steun vinden bij elkaar door zich te verenigen in 'The '45 Aid Society', waarvan Martin Gilbert uiteindelijk zelf voorzitter zou worden. Hij nam enkele jaren geleden het initiatief de herinneringen van de 'Boys' te boek te stellen.

Nu het verhaal van de 'Endlösung', van de beslissingen in Berlijn en op de lokale niveaus in bezet Europa, steeds gedetailleerder in kaart is gebracht, groeit de behoefte om inzicht te krijgen in de consequenties van deze beslissingen voor de individuele slachtoffers. Het optekenen van de verhalen van de overlevenden - verhalen die niet in 1945 eindigen - is daarbij van cruciaal belang.

In navolging van cineasten als Lanzmann en Steven Spielberg - die de opbrengsten van zijn film Schindler's List bestemd heeft voor het vastleggen van deze getuigenissen - of journalisten als Theodor Richmond, die in Konin - A quest op knappe wijze het leven in een Pools stadje reconstrueerde, lijken nu ook de historici meer en meer geïnteresseerd in de individuele ervaringen van de vervolgde joden.

Terecht, zoals dit boek laat zien, want Gilbert heeft geen ongelijk als hij in zijn inleiding schrijft: 'Elk getuigenverslag dat ik ontving, bevatte aspecten van de holocaust die niet elders gevonden kunnen worden.'

Dick van Galen Last

Martin Gilbert: The Boys - Triumph over Adversity.

Weidenfeld & Nicolson, import Consul Books; 511 pagina's, ¿ 64,80.

ISBN 0 297 81638 1.

Meer over