'Het darwinisme biedt geen hoop'

Voorman Bruce Chapman van het Discovery Institute gruwt van Darwin. Een exclusief vraaggesprek...

Door Hélène Schilders

De moord op Darwin wordt beraamd in een anonieme kantoortoren in downtown Seattle. In een kantoor met een totempaal zetelt het Discovery Institute, een kleine denktank die internationale bekendheid heeft verworven met zijn pogingen Darwins evolutietheorie te vervangen door intelligent design, een op religie gebaseerde theorie (zie kader).

Niet dat het Discovery Institute dit officieel propageert. Teach the controversy, is de mantra: informeer het publiek, vooral in scholen, over de onbeantwoorde vragen omtrent de evolutietheorie.

Maar getuige een intern memo van het Discovery Institute, dat in 1999 zijn weg naar internet vond, wil de denktank veel meer dan een wetenschappelijk debat. 'De stelling dat mensen zijn geschapen als het evenbeeld van God is een van de principes waarop de westerse beschaving is gebouwd', begint het document, getiteld The Wedge (De Wig). 'Toch wordt dit kardinale idee sinds een eeuw massaal aangevallen door intellectuelen die zich baseren op moderne wetenschappelijke ontdekkingen.'

Charles Darwin, maar ook Sigmund Freud en Karl Marx zetten mensen niet neer als 'morele en sprituele wezens', maar als 'dieren of machines die een universum bewoonden dat werd geregeerd door puur onpersoonlijke krachten'. Deze 'materialistische voorstelling van de realiteit besmette uiteindelijk praktisch elke tak van onze cultuur, van politiek en economie tot literatuur en muziek'.

Het Center for the Renewal of Science and Culture, de tien jaar oude poot van het Discovery Institute die zich met intelligent design bezighoudt, 'wil niets minder dan materialisme en zijn vernietigende culturele erfgoed omverwerpen'. Vervolgens werd in het Wedge -document een twintigjarenplan uiteen gezet om de materialistische wereldvisie, ook in het buitenland, te vervangen door 'een wetenschap die in harmonie is met christelijke en theïstische overtuigingen' - ofwel intelligent design.

Hoewel het zeven jaar geleden een illusie leek dat de theorie ooit serieus zou worden genomen, heeft het instituut nu de politieke wind mee. Vier staten bevelen nu aan dat scholen kritisch naar Darwin kijken, de boekwinkels in Amerika liggen vol anti-darwinistische verhandelingen en respectabele media schenken uitgebreid aandacht aan intelligent design.

In december kreeg de beweging een zware tegenslag te verwerken, toen de rechter in de zaak van twaalf ouders tegen het schoolbestuur in Dover, Pennsylvania, besliste dat intelligent design geen wetenschap is en niet op school mag worden onderwezen. Het Discovery Institute zet de strijd evenwel voort, met miljoenen dollars van de evangelische Ahmanson-familie uit Zuid-Californië, en zelfs van de Bill & Melinda Gates Foundation, die het transport-project van het instituut financiert.

De man achter de controverse is Bruce Chapman (65), zoon van een linkse, atheïstische vader die zich als advocaat inzette voor burgerrechten. In Chapmans kantoor hangen portretten van de presidenten Lincoln en Roosevelt, iconen van progressieve Amerikaanse politiek.

Toch heeft Chapman volgens ingewijden een sterke ruk naar rechts gemaakt sinds hij voor een denktank van de regering-Reagan werkte. Enige jaren geleden bekeerde hij zich tot het katholicisme, al beweert Chapman niet door religie te worden gedreven.

Waarom probeert u uw doel, het veranderen van het fundament van deze samenleving, per se op wetenschappelijke wijze te bereiken? Is het omdat de moderne samenleving haar vertrouwen in de wetenschap heeft gesteld?

'Wetenschap is één manier van weten. Het is ook een reactie op het argument van de andere kant, dat wetenschap demonstreert dat er geen ontwerp is.

'Sommigen in dit instituut zijn geïnteresseerd in de wetenschap, anderen voornamelijk in de implicaties van intelligent design. Ik ben geïnteresseerd in beide. Tot de jaren negentig ging ik ervan uit dat Darwin gelijk had. Het was een enorme schok toen ik hoorde dat sommige dingen die ik voor waar aannam, niet eens meer werden verdedigd door darwinisten. Waar het om gaat: vindt evolutie plaats volgens de mechanismen die Darwin beschrijft? De tweede vraag is: bestaat er een levensvatbaar alternatief? Een deel van onze wetenschappers vindt van niet. Ik denk dat het meest robuuste alternatief intelligent design is.'

Volgens het Wedge-document wil het Discovery Institute een wetenschappelijke theorie vestigen die 'meer in harmonie is met religie'. Maar wetenschap en religie sluiten elkaar per definitie uit omdat de aanwezigheid van God niet kan worden bewezen.

'Het is zonneklaar dat de christelijke religie verenigbaar is met wetenschap. Als je in darwinisme gelooft, kun je stellen dat er een gerede mogelijkheid bestaat dat er een God is die het universum heeft gecreëerd en dit zodanig opgezet dat het werkt volgens darwinistische principes. Lees Finding Darwin's God van Kenneth Miller, een vroom katholiek.'

Dat geldt niet als wetenschappelijk bewijs.

'Wij zeggen ook niet dat het valt te bewijzen. Wij weerleggen de stelling van darwinisten dat de mogelijkheid dat er een God is, is geëlimineerd. Dat kan volgens ons niet waar zijn, want er is geen bewijs gepresenteerd dat er géén God bestaat.'

Maar het Wedge-document geeft aan dat u omgekeerd werkt: u zoekt de wetenschap bij het soort samenleving dat u voorstaat. Wetenschap moet zich niet bezighouden met de consequenties.

Opgewonden: 'Waarom worden wij bekritiseerd voor onze motivering en de darwinisten niet? Het werk van de twee meest prominente Darwin-verdedigers, Richard Dawkins en Daniel Dennett, is doorspekt met vijandigheid naar religie toe. Zij willen het idee afschaffen dat er een ander soort realiteit is. Iedereen heeft een mengeling van motieven. Het is erg moeilijk om dat te scheiden in je hoofd en hart.'

Wat heeft het materialisme voortgebracht dat zo schadelijk is voor de samenleving?

'Je ziet de manifestatie ervan economisch in het marxisme, psychologisch in de freudiaanse leer en biologisch in het darwinisme. Deze theorieën ontkennen elke verklaring voor motivatie of de geest of altruïsme. Als je iemand van de verdrinkingsdood redt, word je onbewust gedreven door evolutie.'

Gepassioneerd: 'Het is verkeerd om hogere motivaties en gevoelens, de mogelijkheid van goedheid en liefde, niet te erkennen. Liefde wordt op die manier een materieel proces, mechanisch, zielloos. Paus Johannes Paulus en paus Benedict XVI hebben zich zeer bezorgd getoond om materialisme en de cultuur die daaruit voortkomt. Als de wetenschap echter gelijk heeft, als materialisme alles is wat er is, moeten we er maar mee leven.'

Je kunt evengoed stellen dat het kapitalisme verantwoordelijk is voor de huidige cultuur.

'Kapitalisme heeft een materialistische kant. De onbegrensde versie ervan past perfect bij darwinisme, want dat draait om the survival of the fittest.

'Ik denk echter niet dat kapitalisme verantwoordelijk is. Kijk naar landen waar ze een vorm van kapitalisme hebben, hoe vrij de mensen daar zijn in vergelijking met de voormalige Sovjet-Unie. Daarbij, als je wilt dat iemand je product koopt, moet je iets maken dat het leven verbetert. In kapitalisme zit, behalve een element van egoïsme, ook idealisme en altruïsme. Het darwinistische proces van natuurlijke selectie daarentegen heeft geen enkel idee van de toekomst, kent geen hoop of verwachting.'

Mensen die u kennen, zeggen dat u een typisch product van de jaren vijftig bent, dat u wordt gedreven door anti-marxisme.

'Dat klinkt me vreemd in de oren. Het Discovery Institute is juist erg 21ste-eeuws.'

Dat vond de rechter in de Dover-zaak niet. Hij oordeelde dat intelligent design in wezen de scheppingsleer is.

'In Dover hebben creationisten de term intelligent design gebruikt om hun lesprogramma door te voeren en ze waren uiterst onwillig om ermee op te houden. Dat opende de deur naar dit vonnis. Maar Dover was slechts een tijdelijke tegenslag. De beslissing verbiedt het onderwijzen van de argumenten voor en tegen Darwins theorie niet. Op lange termijn zullen wij slagen.'

Uw tegenstanders menen dat onderwijs in de scheppingsleer uw werkelijke doel is.

'Ik vind het prima als kerkelijke scholen dat doen, maar wij geloven niet in het onderwijzen van de bijbelse versie op andere scholen. Er is geen wetenschappelijk bewijs voor. De vraag wie de ontwerper is, is bij ons niet aan de orde.'

Meer over