Wilde ideestofwisseling

Heeft evolutie het mensen onmogelijk gemaakt gezond te luieren?

De wetenschap barst van wilde ideeën die nog onbewezen zijn. Maar hoe overtuigend zijn ze? Deze week: Evolutie heeft gezond luieren bij mensen onmogelijk gemaakt.

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Wat is het idee?

Kerngezond blijven én toch bijna de hele dag op je luie reet blijven zitten. Gorilla’s kunnen het. Chimpansees kunnen het. Bonobo’s kunnen het. Maar o wee als een mens elke dag luiert. Dan ontstaan er geheid problemen: hart- en vaatziekten, chronische stress en andere aandoeningen. Dat doet evolutionair antropoloog Herman Pontzer van Duke University vermoeden dat het menselijk lichaam ergens tijdens de evolutie is vergeten hoe gezond te luieren, schrijft hij in Scientific American.

Dat zit zo volgens Pontzer: waarschijnlijk moesten mensen in de prehistorie dermate veel bewegen om aan voedsel te komen, dat het lichaam daarop ingesteld is geraakt. Door die permanente sportstand ‘weet’ ons lijf niet meer hoe het veilig kan luieren, net zoals sommige haaiensoorten niet meer ‘weten’ hoe ze water door hun kieuwen moeten pompen en daarom altijd moeten blijven zwemmen.

Wat is er zo wild aan?

Controversieel is de theorie wel, zegt Pontzer per videoverbinding meteen. Lachend: ‘Telkens als ik op een congres erover vertel, spreken mensen me tegen.’

Het idee kwam voor de antropoloog zelf ook enigszins als een verrassing. ‘Jaren geleden gingen we bij de Hadza-mensen in Tanzania kijken naar hoe fysiek actief ze waren en hoeveel calorieën ze extra verbrandden. Ze jagen nog zelf op voedsel, bewegen veel en zijn hartstikke gezond. Maar het gekke was, ze bleken per dag ongeveer evenveel calorieën te verbranden als de doorsnee-Amerikaan.’

Pontzer bedacht een opmerkelijke verklaring. Wat nou als de stofwisseling van mensen is afgesteld op véél lichaamsbeweging en het energiegebruik daar altijd voor klaarzet, waar je ook ter wereld kijkt? Dat zou kunnen verklaren waarom mensen die veel stilzitten hun energie dan maar steken in lichaamsprocessen die het niet nodig hebben, zoals de afweer – met ontstekingen en stress in de cellen als gevolg.

Waarom zou het kunnen kloppen?

Het eerste deel van Pontzers idee, dat ons lichaam door evolutie afhankelijk is geworden van veel beweging, krijgt veel steun. En dat geeft problemen, zegt Maria Hopman, hoogleraar fysiologie aan het Radboudumc: ‘Want we zijn liever lui dan moe.’

Ook is Pontzer niet de enige die heeft geconstateerd dat mensen met een vergelijkbaar lichaamsgewicht en lengte ongeveer evenveel calorieën per dag lijken te verbranden. Of het nu Pima-indianen zijn, Mexicaanse fabriekswerkers, of Amerikanen met overgewicht: het totaalplaatje lijkt op elkaar, concludeerde een overzichtsstudie van de universiteit van Chicago.

Wat spreekt de theorie tegen?

Hopman betwijfelt wel of de gezondheidsvoordelen van bewegen per se met een andere energieverdeling te maken hebben. ‘We weten allang dat bloedvaten gezond blijven als er soms flink wat bloed doorheen gepompt wordt.’

‘De theorie is wel wat speculatief’, zegt ook Klaas Westerterp, emeritus hoogleraar humane genetica aan de universiteit van Maastricht, die veel ervaring heeft met stofwisselingsmetingen. Zomaar caloriegebruik tussen bevolkingen vergelijkingen is lastig, stelt hij, omdat beweeglijke mensen hun spieren efficiënter en zuiniger gebruiken.

Dat mensen die weinig bewegen energie overhouden om hun afweersysteem te overladen, heeft bovendien nog nooit iemand serieus onderzocht, zegt Westerterp. ‘Daar zou ik wel eerst wat aanwijzingen voor willen zien.’

Meer over