analyse

Facebook was deze weken onderwerp van het ene schandaal na het andere, maar het lijkt het bedrijf niet te deren. Waarom?

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Van covid-nepinformatie tot het voortrekken van prominente gebruikers: Facebook wordt geplaagd door klokkenluiders en onthullingen. Wat is er precies aan de hand?

In een serie uitgebreide artikelen en bijbehorende podcasts heeft de Amerikaanse krant The Wall Street Journal de aanval geopend op Facebook. De boodschap van de zakenkrant is kraakhelder: ‘Facebook weet tot in de kleinste details dat zijn platforms vol fouten zitten die schade veroorzaken, vaak op manieren die alleen het bedrijf volledig begrijpt.’ De stukken zijn gebaseerd op duizenden interne bedrijfsdocumenten waarop de krant de hand heeft weten te leggen, zoals onderzoeksrapporten, online discussies tussen werknemers en presentaties aan het hogere management.

Natuurlijk: het is niet voor het eerst dat Facebook het onderwerp is van kritische geluiden. Vóór het Cambridge Analytica-schandaal uit 2018, dat geldt als een waterscheiding voor het concern, bleven die geluiden nog beperkt tot een relatief kleine groep critici die zich zorgen maakte over de datasurveillance van het bedrijf. Daarna barstte de bom en werd voor een groot publiek duidelijk wat eigenlijk het bedrijfsmodel van Facebook is: het op grote schaal verzamelen van persoonlijke gegevens.

In de jaren hierna zijn er kloeke boeken geschreven over het contrast tussen de optimistische visie van oprichter Zuckerberg (het verbinden van alle wereldburgers) en de inktzwarte praktijk van desinformatie, haat opstuwende algoritmes, hallucinante miljardenwinsten, gemanipuleerde verkiezingen, privacyschandalen en machtsmisbruik. Wie denkt dat alles hiermee wel gezegd is, komt bedrogen uit; de recente serie artikelen in The Wall Street Journal voegen nieuwe hoofdstukken toe aan de toch al omvangrijke Facebook-geschiedenis. Een greep uit de onthullingen.

Onthulling 1: Elitegebruikers mogen meer

Alle dieren zijn gelijk, maar sommige dieren zijn meer gelijk dan andere. Deze bekende tekst uit Animal Farm van schrijver George Orwell lijkt in goede aarde te zijn gevallen bij de machthebbers van Facebook. Miljoenen prominente gebruikers van het platform blijken namelijk meer rechten te hebben dan gewone stervelingen. Dat de regels van het bedrijf niet voor iedere gebruiker hetzelfde zijn, was al bekend. Zo mocht toenmalig president Trump lange tijd meer roepen dan een willekeurige gebruiker. De voorkeursbehandeling gaat verder: ze beschermt gebruikers met veel invloed zónder naar de inhoud van hun berichten te kijken. Een arts mocht bijvoorbeeld beweren dat chemotherapie tegen kanker in 97 procent van de gevallen niet werkt – een claim die lang en breed onderuit is gehaald.

Onthulling 2: Facebook weet dat Instagram vergif voor jonge meisjes kan zijn

‘Voor een van elke drie tienermeisjes met een negatief zelfbeeld maken wij de problemen erger.’ Deze woorden zijn afkomstig van een intern onderzoek van Instagram naar de negatieve effecten van het eigen platform. Gebruik van Instagram kan ertoe leiden dat jonge, vrouwelijke gebruikers die onzeker zijn over hun lichaam, zich daar nog slechter over gaan voelen. Het onderzoek waaruit The Wall Street Journal citeert, bleef intern. Naar buiten toe houdt Instagrams moederbedrijf Facebook een ander beeld op en blijft juist de positieve kanten van de app benadrukken, terwijl de negatieve worden gebagatelliseerd. Ook kwam Instagram met een optie om likes te verbergen. Niet omdat dit een oplossing zou zijn voor wat dan ook, maar omdat het goed zou vallen bij ouders en de pers. De reactie van Instagram-baas Adam Mosseri na de onthulling maakt het er allemaal niet beter op. Mosseri vergelijkt zijn platform met auto’s: ja, natuurlijk maken auto’s slachtoffers, maar uiteindelijk creëren ze meer waarde dan ellende.

Onthulling 3: Facebook maakte zijn platform steeds bozer, en wist dat

‘Onze aanpak heeft ongezonde neveneffecten gehad op belangrijke onderdelen van openbare berichten, zoals politiek en nieuws’, schreef een team van datawetenschappers, in een interne memo. Zij onderzochten de veranderingen die Facebook ergens in 2018 aanbracht in zijn algoritme. Het doel daarvan volgens Mark Zuckerberg: Facebook moest een gezonder platform worden waarop mensen ‘betekenisvolle’ interacties aangingen met familie en vrienden. Het tegendeel bleek al snel waar. Juist extreme en polariserende berichten konden op Facebook rekenen op veel aandacht, likes en reacties. De door technici aangedragen oplossingen om dit probleem op te lossen werden door Zuckerberg persoonlijk tegengehouden. Groei van het platform staat immers altijd voorop.

Onthulling 4: Zuckerberg heeft geen controle over zijn netwerk

Zelfs als Zuckerberg iets tot topprioriteit maakt, lukt het hem niet om die ambitie te verwezenlijken, is de pijnlijke conclusie van de krant. Om zoveel mogelijk mensen tegen covid-19 gevaccineerd te krijgen, maakte Zuckerberg het promoten van vaccinaties naar eigen zeggen tot speerpunt, zo laat een memo zien. De praktijk was een stuk weerbarstiger. Facebook werd overspoeld door berichten waarin vaccinaties als gevaar werden afgeschilderd. Deze ‘covid-19-rommel’ raakt volgens de krant de kern van het probleem van Facebook: de gebruikers bepalen de inhoud, en hun opmerkingen, berichten en video’s zijn ook voor Facebook zelf moeilijk te beheersen.

In een blog heeft Nick Clegg, ex-politicus en huidig beleidsbepaler bij Facebook, gereageerd op de onthullingen in The Wall Street Journal. Zonder in detail in te gaan op de artikelen stelt de topman dat de zakenkrant ‘opzettelijk’ een verkeerde voorstelling van zaken geeft. Volgens hem is het simpelweg niet waar dat het bedrijf onderzoek achterhoudt dat niet goed van pas komt. Verder benadrukt Clegg dat Facebook blijft investeren in deze ‘complexe materie’: ‘We gaan gewoon door met het verbeteren van onze producten en diensten.’

Rik Smit, universitair docent Media Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, is noch verbaasd over de laatste onthullingen, noch over de reactie van Facebook. ‘Zo gaat het elke keer: Facebook bouwt iets, er komt een onthulling en daarna volgen wat halfslachtige excuses en de belofte het product beter te maken.’ Hiermee is Facebook volgens hem een grote teflonpan waar alle kritiek vanaf glijdt. Onder die gladde oppervlakte ligt een grenzeloos techoptimisme: ‘Facebook en al die andere techbedrijven uit Silicon Valley geloven in het diepst van hun hart dat technologie de wereld beter maakt.’

In combinatie met een groeiobsessie en een ‘work in progress-mentaliteit’ is dat een gevaarlijke cocktail, ziet Smit. ‘Facebook is nooit af en bij ieder probleem dat zich aandient, is de reflex: we fiksen het.’ Dat gebeurt niet alleen met een code die kapot is, maar ook met fundamentele ethische discussies: ‘Eerst bouwen en daarna pas nadenken over de gevolgen. Dat zit heel diep in het dna van het bedrijf.’ Net als andere critici vreest Smit dan ook dat Facebook nooit uit zichzelf zal veranderen.

Facebook zet jubelverhalen over Facebook in de etalage


Project Amplify is volgens The New York Times een nieuw initiatief binnen Facebook dat als doel heeft positieve verhalen over Facebook prominent in de newsfeed te zetten. Dit is de rij berichten die gebruikers te zien krijgen als ze hun app openen. Een woordvoerder van het bedrijf benadrukt dat het een test betreft.

Meer over