Een woord dat mensen ontmenselijkt: uitvaagsel

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort. Deze week: uitvaagsel.

null Beeld Thinkstock
Beeld Thinkstock

'Het prachtige woord uitvaagsel is uitgestorven. Waarom toch?', verzuchtte Mark Traa (van het fijne boekje Steeds wil ik u beminnen) op Twitter. Omdat het heerlijke, digitale, eeuwenomvattende krantenarchief Delpher desgewenst ook grafiekjes toont, kon ik zien dat het waar was: het woord uitvaagsel kwam op rond 1850, piekte rond 1930, stortte in vlak na de Tweede Wereldoorlog en werd sindsdien steeds minder gebruikt; de laatste tijd vooral nog ironisch, of in citaten uit vroeger tijden.

Bij het opzoeken van woorden met dezelfde lading (uitschot, schorriemorrie, tuig van de richel) stuitte ik op dergelijke resultaten; ze werden vlak na de oorlog plotseling nauwelijks meer gebruikt in Nederlandse kranten en tijdschriften. Dat is eigenlijk heel begrijpelijk, zo kort na de bezetting en de Holocaust. Het zijn woorden die mensen ontmenselijken. Uitvaagsel, bijvoorbeeld, betekent letterlijk 'dat wat weggeveegd is, of weggeveegd moet worden'.

De daadwerkelijke vernietiging van grote groepen 'minderwaardige' mensen had de overlevenden pijnlijk duidelijk gemaakt dat woorden bij massale gruweldaden een grote rol kunnen spelen. Niet voor niets kreeg De Telegraaf onlangs heel Nederland over zich heen na gebruik van het woord asielplaag; ook een woord als plaag impliceert dat het niet om mensen gaat, maar om ongedierte of een natuurramp.

Opvallend genoeg kwamen sommige 'beladen' woorden weer terug in de jaren zestig. Gespuis bijvoorbeeld, dat kort na de oorlog óók vrijwel uit de kranten was verdwenen, bleek toch wel weer geschikt voor het mopperen op 'langharig werkschuw tuig'; die laatste, beruchte woordcombinatie had overigens een kort bestaan en uitsluitend in behoudend-conservatieve kranten; voor 1968 bestond 'langharig werkschuw tuig' niet, na 1975 stierf het zo goed als uit.

De kans dat 'uitvaagsel' ooit weer gemeengoed wordt, lijkt me klein. Bij het speuren op Delpher kwam ik een van de laatste vermeldingen tegen in Het Vrije Volk uit 1990.

Meer over