Een kwart korter leven na dexa

Hartafwijkingen, slechte hersenen en een vroege dood. Bijwerkingen van dexa, dat aan erg vroege baby’s wordt gegeven. Er is een alternatief.Door Broer Scholtens..

Broer Scholtens

Je zal maar baby zijn en veel te vroeg ter wereld komen. Met slecht functionerende longetjes. Een baby die, in alle nietigheid in de couveuse aan de beademingsapparatuur, het hormoon dexamethason (dexa) krijgt toegediend.

Weliswaar kun je dan na enkele weken af van de beademing, maar op latere leeftijd, op je 15de, krijg je te maken met ernstige bijwerkingen: hartafwijkingen en slecht ontwikkelde hersenfuncties zoals een minder goed geheugen.

En last but not least: versnelde veroudering. Een kwart van de leeftijd gaat eraf. Althans, dat is zo bij proefdieren, blijkt uit onderzoek aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU).

Terwijl er een alternatief is, blijkt uit vier promoties de afgelopen weken (zie kader): een lichaamseigen hormoon dat net zo goed werkt, maar dan zonder bijwerkingen.

Premature kinderen is een schuivend begrip, voortdurend. Veertig jaar geleden hadden baby’s, na een zwangerschap van dertig weken, geen schijn van kans. Zij gingen dood. Inmiddels is de ‘benodigde’ draagtijd korter geworden. Nu wordt na een zwangerschap van 26 weken (normaal 40 weken) alles uit de kast gehaald om de premature (onrijpe) baby gezond in leven te houden.

Succesvol, mede dankzij betere ademhalingsapparatuur en adequate medicatie. Onder meer dankzij het hormoon dexamethason (dexa).

In Nieuw-Zeeland ontdekte een vrouwenarts in 1974 bij toeval dat na injectie van de moederooi, te vroeg geboren lammetjes minder slecht ademden. Dexa bleek ook bij mensen te werken. Te vroeg geboren baby’s ademen beter als de moeder vlak (dagen) voor de (dreigende) bevalling een eenmalige corticosteroïd-injectie, meestal betamethason krijgt.

Corticosteroïden als dexa en betamethason stimuleren de rijping van de longetjes van de baby in de baarmoeder. Desondanks komen er premature baby’s ter wereld met onvolgroeide longetjes.

Zij gaan in de couveuse, aan de beademingsapparatuur. Daar krijgen ze de benodigde lucht (eventueel zuurstof) toegediend. Vaak tegelijk met een stof uit koeien- of varkenslongen die moet dienen als bekledingslaagje in de longblaasjes. Dat laagje ontbreekt.

Ondanks dit soort maatregelen zijn er couveusebaby’s – de allerkleinste en lichtste – die het na weken nog niet lukt zelfstandig te ademen. Te lang beademen vergroot het risico op ontstekingen. Op de meeste neonatologieafdelingen – in Nederland zijn er tien van – krijgt die kleine groep van couveusekindjes dexa toegediend. Vaak drie weken achter elkaar zodat ze sneller zelfstandig gaan ademen.

Bijverschijnselen

Bijverschijnselen
In Nederland zijn tot het jaar 2000 naar schatting enkele duizenden tot mogelijk tienduizend kinderen langdurig met dexa behandeld. Het hormoon geeft bijverschijnselen in vele organen. Een fenomeen dat al bekend was bij proefdieronderzoekers, die het middel vaak gebruiken als stress-opwekker, zegt Cobi Heijnen, promotor bij twee van de vier promoties.

Bijverschijnselen
De gevolgen kunnen desastreus zijn. De hersenontwikkeling van het kind kan achterblijven. Dat geeft met name bij meisjes leerproblemen, concentratieklachten en gedragsstoornissen. Maar ook motorische klachten zoals vermindering van oog-handcoördinatie.

Bijverschijnselen
En, blijkt nu uit de recente Utrechtse proefschriften, ook hart-en vaatproblemen. Althans bij ratten. Harten groeien onvoldoende.

Bijverschijnselen
Met dexa behandelde ratten gaan eerder dood, 25 procent eerder dan een niet-behandelde rat, blijkt uit het Utrechtse proefdieronderzoek. ‘We zijn daar erg van geschrokken’, zegt hoogleraar Heijnen.

Bijverschijnselen
Die schrik werd nog eens vergroot na analyse van de gezondheid van meer dan tweehonderd Nederlandse prematuur geboren re kinderen, van 7 tot 10 jaar. Zij vertoonden vergelijkbare gezondheidsklachten als die ratten. Zoals een afwijkende reactie van het hart op stress, zegt de Utrechtse neonatoloog Frank van Bel van het Wilhelmina Kinderziekenhuis/UMCU. Hij is promotor bij drie van de vier promoties.

Bijverschijnselen
Van Bel: ‘Dat is een aanwijzing dat die kinderen op termijn meer andere klachten kunnen krijgen, zoals hoge bloeddruk en hartfalen. We willen de gezondheid van kinderen die dexamethason hebben gekregen, daarom langdurig in de gaten houden. Om ze zonodig tijdig adequate medicatie te kunnen geven.’

Bijverschijnselen
Omdat de bijwerkingen als gedragsproblemen al in een vroeg stadium van de onderzoeken bekend waren, heeft het UMCU uitsluitend hydrocortison gebruikt. Uit de proefschriften van afgelopen maand blijkt dat dit hormoon geen bijwerkingen heeft, zegt Heijnen. ‘Ook niet op latere leeftijd, althans zoals nu bekend tot 10 jaar.’

Bijverschijnselen
Dexa wordt door neonatologen over de hele wereld gebruikt, ook in de meeste Nederlandse klinieken. ‘Terughoudend graag’, roept de Vereniging Ouders van Couveusekinderen inmiddels, na lezing van de Utrechtse proefschriften.

Bijverschijnselen
Dat zijn we, zegt neonatoloog Wim Baerts van de Isala-klinieken in Zwolle. ‘Vanwege de bijwerkingen duurt een dexa-kuur de laatste jaren hooguit tien dagen. Bovendien ligt de dosering de helft lager. En alleen in uiterste noodzaak, het is een paardenmiddel.’

Bijverschijnselen
Zo’n tien premature kinderen per jaar worden bij ons met dexa behandeld, zegt Baerts. De Zwolse neonatoloog gaat op korte termijn over op het alternatief, hydrocortison. Het Utrechtse onderzoek heeft hem overtuigd.

Hydrocortison

Hydrocortison
Neonatologen van het VU Medisch Centrum in Amsterdam zijn al enige maanden geleden overgestapt op het alternatieve hydrocortison, zegt hoogleraar Harry Lafeber. Lafeber heeft wél methodologische kritiek. De Utrechtse onderzoekers vergelijken met dexa behandelde prematuren uit een aantal Nederlandse ziekenhuizen met eigen prematuren die met het alternatief zijn behandeld.

Hydrocortison
Lafeber: ‘De vraag is of premature kinderen uit verschillende ziekenhuizen, met ieder een eigen aanpak, één op één met elkaar mogen worden vergeleken.’

Hydrocortison
‘En vergeet niet’, zegt Lafeber, ‘het zijn kinderen die er als baby zeer slecht aan toe waren.’ Maar omdat het alternatief geen bijwerkingen heeft, is hij overgestapt. ‘Waarom een middel gebruiken met flinke bijwerkingen, als er een alternatief beschikbaar is.’

Hydrocortison
Tot eind jaren negentig behandelde elke Nederlandse kliniek naar schatting jaarlijks 25 patiëntjes met dexa, schat Lafeber. ‘Nu zijn dat er hooguit vijf à tien. En ook nog eens korter, met een lagere dosis.’

Hydrocortison
De VU-hoogleraar, neonatologie-coördinator van de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK), wil op korte termijn alle neonatologen in Nederland bijeen roepen. Om het Utrechtse onderzoek te bespreken en om een advies te formuleren. Lafeber: ‘Iedereen moet overgaan op dat alternatief, hydrocortison.’

Meer over