endocrinologie

Een hormoontest leert u snel hoe gestrest u bent, volgens de aanbieders. Maar is bij stress meten ook weten?

null Beeld Joost Termeer
Beeld Joost Termeer

U voelt zich gestrest? Doe even een cortisoltest en u weet hoe hoog uw stressniveau is, beloven allerlei aanbieders online. Wetenschapsredacteur Evelien van Veen probeert het uit en legt het resultaat voor aan medisch specialisten.

‘Herken je het? Speelt er iets in je leven dat die aanzienlijke toename van het stresshormoon kan verklaren?’ Twee gezichten kijken me vanaf het beeldscherm vragend aan. Het zijn Erica van den Akker en Liesbeth van Rossum, beiden arts en wetenschapper in het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam, die ik interview over het verband tussen stress en cortisol. Zij hebben de uitslag van mijn haaranalyse voor zich liggen – een plukje van mijn hoofdhaar dat in het laboratorium van hun ziekenhuis op cortisol en cortison is onderzocht. Het ‘stresshormoon’ cortisol schiet omhoog als er gevaar dreigt, ook als dat gevaar uit kopzorgen bestaat. Cortison is er een zusje van, een voorstadium, en speelt net als cortisol een rol bij inspanning en stress. Mijn niveau is steil omhoog gegaan de afgelopen maanden: van 6 naar 23 picogram per milligram haar. Vandaar hun vraag: wat is er aan de hand?

Ik schud van mwah en hou me op de vlakte – voor ‘breek me de bek niet open, meiden’ is dit plaats noch tijd. Maar ik herken het, ja. Stress – van die sores die bij het leven horen, ook u zal ik niet lastigvallen met de details – was zelfs de aanleiding voor dit verhaal. En voor een kleine zoektocht naar het bewijs ervoor, want dat kun je zwart op wit krijgen als je de talloze aanbieders van thuis- en zelftests moet geloven. ‘Met de cortisoltest kun je voortijdig een burn-out zien aankomen’, stelt mijnlabtest.nl op de site, en dat is lang niet het enige bedrijf dat erin grossiert. ‘De cortisol speekseltest, een status van uw stressprofiel!’ roept Pro Health Medical, waar ook glutenovergevoeligheid, de ziekte van Lyme en autisme vallen te bepalen. Via checkyourself.nl valt een ‘stress test basis’ aan te schaffen: ‘Je krijgt snel inzicht of je een verstoorde hormoonhuishouding hebt voor cortisol.’ Ik bestel een speekseltest à 72 euro bij Mijnlabtest.nl. Eens even kijken hoe zwaar ik het heb – dokter, moet ik niet nodig een slaapkuur in Toscane?

Zo werkt het niet, stellen de twee artsen een paar weken later. Ze zijn als endocrinoloog gespecialiseerd in hormonen en laten weinig heel van zulke zelftests die je op internet kunt bestellen – daarover later meer. Maar dat er een verband bestaat tussen het cortisolgehalte in je lichaam en stress is onbetwist, zegt Liesbeth van Rossum, internist en hoogleraar obesitas en stresshormonen. Het zou zomaar kunnen dat over een paar jaar verbeterde technieken zijn ontwikkeld, denkt ze, en dat een cortisolmeting dan net zo ingeburgerd zal zijn als een coronatest. Zeker weten hoe het zit met je stresshormonen? Wat bloed laten afnemen of een plukje hoofdhaar inleveren en het wordt voor je uitgezocht. Want te veel stress is schadelijk, dus je kunt maar beter op tijd maatregelen nemen. Los daarvan: ‘Ik heb stress’, dat kan iederéén wel zeggen. Zo’n meting is een getuigschrift: zie je wel, ik lijd. ‘Althans, dat wordt gedacht’, nuanceert Van Rossum. ‘Er is echt méér nodig dan een testje om mentale stress meetbaar te maken.’

Hoofdhaaranalyse

Dat mag zo zijn, maar we willen een officiële diagnose. Ik ben het de afgelopen tijd vaker tegengekomen. In De bange mens schrijft Daan Heerma van Voss over zijn speurtocht naar de oorzaken van zijn eeuwige angst en stress. Ook hij levert een pluk haar in bij het Erasmus Medisch Centrum. ‘De onderzoekers wisten niet wat te zeggen’, schrijft hij. ‘Zo’n uitslag hadden ze nog nooit gezien.’ Hij bouwt de spanning op: ‘De gemiddelde angstdichtheid van de Nederlander is 2,7 picogram cortisol per milligram haar. Mensen met langdurige psychische problemen komen hoogstens rond de 15 picogram uit. Mijn tests lieten een ander profiel zien.’ Een profiel met uitschieters naar 200 picogram; ‘74 keer het landelijk gemiddelde’, schrijft Heerma van Voss tot drie keer toe. ‘Hoewel de uitslag bizar was, veranderde er voor mij weinig. De angst is er altijd geweest.’

Let wel, waarschuwen Van Rossum en Van den Akker: cortisol in hoofdhaar kan door tal van redenen verhoogd zijn. Pijn, marathonlopen, slaaptekort, obesitas, ziekte, medicijnen waar een chemische variant van cortisol in zit. Alleen al daarom is een hoofdhaaranalyse (nog lang) niet te gebruiken als individuele stresstest. Maar de passage is veelzeggend: bewijs willen we zien.

In het boek over haar burn-out en depressie Naar omstandigheden nogal slecht gaat Inger Boxsem uitgebreid in op de werking van het stresshormoon. ‘Ik produceerde extra cortisol’, schrijft ze, wat haar stemming drukte en haar lusteloos maakte. Ze constateert een verband tussen haar chronische (werk)stress en haar depressie. Instemmend citeert ze een boek over burn-out: ‘‘Langdurige hoge cortisolspiegels leiden tot hersenschade, met als gevolg ziekte, stemmingsstoornissen en cognitieve afwijkingen (concentratiestoornissen en geheugenproblemen).’ Depressie door stress. Had iemand me niet even kunnen waarschuwen? ‘Zie je wel’, zei ik tegen Gijs. Zie je wel, er functioneerde écht iets niet. Dit was écht een ziekte.’

Onmisbaar hormoon

Cortisol is een onmisbaar hormoon dat wordt aangemaakt in de bijnierschors en een belangrijke rol speelt bij het slaap-waakritme, de vet-, suiker- en botstofwisseling en het immuunsysteem. ’s Ochtends, net na het wakker worden, is het cortisolgehalte in je lichaam op z’n hoogst; het zorgt ervoor dat er glucose wordt aangemaakt, waardoor je energie krijgt en je in beweging kunt komen. (Vandaar ook de extra aanmaak bij acute stress: hoogspanning! Actie! Vecht of vlucht!) Onder normale omstandigheden daalt het cortisolniveau gedurende de dag geleidelijk, waardoor het rond middernacht op zijn laagst is. In bed moet je kunnen slapen immers – aan een (over)actieve energiehuishouding heb je op dat tijdstip niets.

null Beeld Joost Termeer
Beeld Joost Termeer

De hoeveelheid cortisol in je lichaam valt af te meten aan bloed, speeksel of urine, een paar druppels of klodders is voor een momentopname genoeg. Voor de speekseltest die ik thuis ontvang moet ik twee plastic buisjes tot halverwege vol spugen, het eerste net na het ontwaken en het tweede drie tot vier uur daarna. Ik doe het thuis op een zaterdagochtend, om 7.40 en 10.40 uur. Daarna gaan de buisjes op de post, naar een laboratorium in Duitsland, waar mijn spuug wordt geanalyseerd. Twee weken later mailt Mijnlabtest.nl me de uitslag – beveiligd, er komt een code aan te pas.

‘Het resultaat van uw onderzoek is 11,7 ng/ml bij de eerste meting en 2,7 ng/ml bij de tweede meting’, lees ik onder het kopje ‘Uw resultaat’. Ng staat voor nanogram, de meeteenheid van het Duitse laboratorium, en met de 11,7 ng uit het eerste buisje is niks mis. ‘Een cortisolniveau dat bij de eerste meting ligt tussen de 6,0 en 14,6 ng/ml laat zien dat de afgifte van cortisol rondom het ontwaken in voldoende mate op gang komt’, staat er. ‘Het resultaat van de eerste meting volgt het gebruikelijke verloop.’ Het tweede buisje wijkt af van wat kennelijk normaal is. ‘Een cortisolniveau dat bij de tweede meting lager ligt dan 5,0 ng/ml is te laag’, schrijft Mijnlabtest. ‘Een langere periode met veel drukte, zorgen of stress kan een verklaring zijn’ voor mijn schamele 2,7 nanogram.

Ik snap het niet; stress leidt je toch af aan een hoog cortisolgehalte, en nu is het te laag? Mijnlabtest legt het uit. ‘Als er langdurig te veel cortisol wordt afgegeven, kan de bijnier uitgeput raken’, lees ik, waardoor die ‘niet meer in staat is om de cortisolpiek in de ochtend te produceren’. Verontrustend: ‘Je hebt dus eigenlijk te lang te veel stress gehad waardoor je bijnier is uitgeput. De symptomen die hierbij passen zijn chronische vermoeidheid, concentratieproblemen, geheugenverlies en een gevoel van machteloosheid. In principe is dit fase 2 van een burn-out.’

Second opinion

Dacht ik het niet? Moet ik niet met spoed volledig doorbetaald en heel lang op vakantie, voordat ik instort en de gemeenschap op hogere kosten jaag? Maar nee, iets in mij zegt dat deze uitslag om een second opinion schreeuwt, en de nuchtere blik van medisch specialisten. Zo kom ik in het Erasmus MC terecht, waar Erica van den Akker en Liesbeth van Rossum van de invloed van cortisol op ons lichaam hun levenswerk hebben gemaakt.

Van den Akker doet veel cortisolonderzoek bij patiënten, maar, zegt ze meteen, nooit om stress te meten. Daarvoor staat de techniek nog te veel in de kinderschoenen; een betrouwbare cortisolspeekseltest om iemands mentale stressniveau te peilen bestaat er niet. Van den Akker is kinderarts en behandelt veel patiëntjes met te weinig of te veel cortisol. Dat laatste zie je bij de ziekte van Cushing, waarbij, vaak door een tumor, de bijnier te veel cortisol aanmaakt. Gevolgen: extreme vermoeidheid, forse gewichtstoename, vooral op de buik, een vollemaansgezicht, veel blauwe plekken en paarsrode striae op de huid, hoge bloeddruk, daarnaast ook suikerziekte en pijnlijke spieren en gewrichten. Maar er zijn ook psychische gevolgen, dezelfde die in verband worden gebracht met stress: depressie, emotionele labiliteit, somberheid, angst.

Dus ja, zegt Van den Akker, er zijn beslist aanwijzingen dat een langdurig verhoogd cortisolgehalte tot dat soort klachten kan leiden. Niet alleen bij de zeldzame ziekte van Cushing; uit onderzoek van het Erasmus MC blijkt dat er ook op bevolkingsniveau verbanden zijn tussen cortisol en cortison in hoofdhaar en depressie- en angstklachten. Maar nee, het is te kort door de bocht om dat af te leiden met een simpel speekseltestje dat twee momentjes op één ochtend meet.

‘Je cortisolgehalte fluctueert voortdurend. Het kan binnen een minuut al extreem wisselen, omhoogschieten, bijvoorbeeld, als je bloed laat prikken. Of als je een witte jas ziet – daarom doe ik bij mijn patiënten altijd uitgebreid onderzoek - én speeksel én urine én bloed – gedurende langere tijd.’ Zo kun je ook inschatten wat iemands normale waarden zijn, zegt ze, als het gaat om gezonde mensen. ‘Het zegt me niets dat jij een op een zaterdagochtend een cortisolniveau van 11,7 ng/ml hebt. Je kunt pas inschatten of dat hoog, laag of normaal is als je weet wat over langere tijd gemeten jouw gemiddelde waarden zijn. Die variëren namelijk ook nog eens enorm van persoon tot persoon.’

null Beeld Joost Termeer
Beeld Joost Termeer

Ze brengt me in contact met klinisch chemicus Sjoerd van den Berg, een collega van haar die in het laboratorium van het Erasmus MC werkt. Voor een speekseltest – niet dus, omdat die zo veelzeggend is, maar bij wijze van experiment. Wel geinig toch, om te checken wat mijn cortisolwaarden volgens hún lab zijn, en hoe die wellicht afwijken van de uitslag van de commerciële test die ik via internet heb besteld? Nogal, zo blijkt na een paar weken wachten. Mijn ochtendtest (8.30 uur) geeft een cortisolgehalte aan van 11 nmol/l. Nanomol per liter: het Rotterdamse laboratorium hanteert andere meeteenheden dan het Duitse. Omgerekend heb ik daar 32 nanomol per liter gescoord - een stuk hoger dus dan in het Erasmus en boven de waarden die ze in het Erasmus MC als normaal, of liever: gemiddeld, beschouwen voor een ochtendtest, namelijk tussen de 1,5 en 20 nmol/l. Mijn Rotterdamse 11,7 nmol/l valt keurig in het midden, maar die ‘gebruikelijke’ eerste meting van Mijnlabtest was kennelijk torenhoog? En 3 uur later juist te laag, door bijnieruitputting? Sjoerd van den Berg fronst bij dat woord: ‘Hier in het ziekenhuis zul je, denk ik, geen arts vinden die bevestigt dat bijnieruitputting überhaupt bestaat.’

Corticosteroïden

Klopt, zegt Erica van den Akker: ‘Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor achteruitgang van de bijnier door stress.’ Wat wel bestaat, zegt ze, is bijnierschorsinsufficiëntie, een ernstige kwaal, die met een omweg zelfs voort kan komen uit cortisoltests die mensen op internet bestellen, zoals ik heb gedaan. Ze ziet het af en toe in haar praktijk: zelftesters schrikken van de uitslag ‘een te laag cortisolgehalte’, bestellen god weet waar - ‘een fatsoenlijke arts zal ze op basis van zo’n testje niet voorschrijven’ – medicijnen om dat niveau op te krikken en je hebt de poppen aan het dansen.

Hydrocortison is dat, ofwel corticosteroïden, en die kunnen bij langdurig verkeerd gebruik levensbedreigend zijn. Hoe? Doordat het cortisolgehalte kunstmatig wordt aangevuld, reageert de bijnier met: ‘Ik hoef niets meer te doen.’ Die ligt plat dus; geen uitputting, maar regulatie, om een overschot aan cortisol te voorkomen. Heeft het lichaam op een dag behoefte aan extra cortisol – bij griep bijvoorbeeld, of een ontsteking, ziekte is ook stress voor het lichaam – dan werkt het systeem niet naar behoren. En dan kan iemand doodgaan aan griep; waar het stresssysteem normaal gesproken adequaat zou reageren, lukt dat niet meer door die pillen.

‘Heel riskant’, zegt ook internist-endocrinoloog Michiel Kerstens, werkzaam in het UMC Groningen en net als zijn collega's verbonden aan de Nederlandse Vereniging voor Endocrinologie (NVE). ‘Cortisolpreparaten kunnen ook nog eens leiden tot hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en andere ernstige klachten zoals het syndroom van Cushing. Om deze reden waarschuwen we op de website van de NVE tegen dit soort zelftests, want we zien duidelijk dat ze in opkomst zijn. Aanbieders als Etos en bol.com zouden hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Als je jezelf, zoals Etos doet, als gezondheidsvoorlichter afficheert, moet je geen tests aanbevelen die onrust aanwakkeren.’

Bijnieruitputting is een fabeltje, zegt ook hij. 'Zelfs bij mensen die wekenlang op de ic aan de beademing liggen, een gigantische hoeveelheid stress voor het lichaam, putten de bijnieren nooit uit.’ Ook voor de burn-outvoorspellende waarde van cortisolthuistests heeft hij geen goed woord over. ‘Het bestaat niet dat je ook maar iets zinnigs kunt zeggen over iemands individuele stressniveau op basis van zo’n testje, daarvoor is het aantal variabelen veel te groot. In de reguliere geneeskunde gebeurt het ook helemaal niet. Daar worden cortisoltests ingezet om op Cushing te testen of op de ziekte van Addison, dat is juist een tekort aan het hormoon. En dan nog gebruiken we een hele batterij aan onderzoeken, niet één momentopname. Waarom zou je geld uitgeven aan zo’n onzintest? Om te weten of je werkelijk aan stress lijdt, kun je beter eens met iemand praten of bij jezelf te rade gaan.’

Burn-out

Hoog tijd om contact te zoeken met Mijnlabtest.nl, dat me in de uitslag aanraadt groene thee te drinken, veel te lachen, de ademhalingsoefeningen van ijsman Wim Hof te bestuderen en stressvolle gedachten om te buigen naar positieve gedachten ‘voor een gebalanceerd cortisolniveau’. Directeur Bart van Wanrooy schrikt zich een ongeluk als hij hoort dat er mensen zijn die zelf gaan experimenteren met cortisolpreparaten naar aanleiding van tests zoals die hij verkoopt. ‘We moedigen mensen op geen enkele manier aan om op eigen initiatief medicijnen te bestellen. Het is ook verontrustend dat het kán.’ Maar, zegt hij, het is ook weer niet helemaal eerlijk om dat bedrijven als het zijne aan te wrijven: ‘Het is alsof je Volvo een ramkraak aanrekent omdat ze de auto zo sterk maken. De bestuurder is verantwoordelijk, niet de fabrikant.’

Het beoogd gebruik van zijn cortisoltest is het optimaliseren van een gezonde leefstijl, zegt Van Wanrooy. Niet meer en niet minder. Dat je er een burn-out mee kunt vaststellen is te kort door de bocht, beaamt hij: dat zal hij van de website halen. Dat de term bijnieruitputting ‘medisch gezien niet bestaat’ heeft hij ook gelezen – ‘daarom geven we aan dat het mogelijk correleert’. Nooit zal hij op de stoel gaan zitten van een medicus. ‘Het is niet onze taak om een diagnose te stellen. Zien we iets afwijkends, dan verwijzen we altijd door naar een gekwalificeerde arts.’

Wat bij mij de vraag oproept: zíét hij iets afwijkends? Dat (al dan niet) te lage cortisolgehalte van mij, is dat wel vast te stellen als je mijn normaalwaarden niet kent? ‘Een hormoononderzoek is een puzzelstuk in het grotere geheel’, reageert Van Wanrooy. ‘Gezondheid is complex en nooit in kaart te brengen door één test op één moment.’

Daar zit hij op één lijn met artsen Liesbeth van Rossum en Erica van den Akker, die de haaranalyse voor me hebben uitgevoerd. Ook geen betrouwbare stressindicator, zeggen ze, maar die geeft wel een beeld van de cortisolwaarden van de afgelopen maanden. Cortisol wordt opgeslagen in hoofdhaar – in elke centimeter haar kun je het gemiddelde niveau van het stresshormoon van die maand terugzien. Dat betekent dat je het verloop over langere tijd kunt bestuderen. Mijn cortison – de cortisolmeting leverde geen betrouwbare waarde op omdat stoffen uit mijn kapperskleur de meting hebben verstoord, maar over zusje cortison valt ongeveer hetzelfde te zeggen – is als gezegd gestegen in zes maanden tijd van 6 naar 23 picogram. Dat klinkt zorgelijk, zeker gezien die 15 picogram bij mensen met langdurige psychische problemen uit het boek van Daan Heerma van Voss.

Maar Van den Akker en Van Rossum laten zich niet verleiden tot uitspraken over wat (ab)normaal is – het stresshormoon is uiterst variabel, dat hebben ze via het beeldscherm net een uur lang benadrukt. En hoewel ze bevestigen dat langdurig hoge waarden inderdaad tot hersenschade en depressie kunnen leiden, zoals Inger Boxsem schrijft, zeggen dit soort testjes uiteindelijk nog weinig over hoezeer je werkelijk kampt met stress. Ze zien een flinke stijging, klopt. En ze zijn ook best benieuwd of ik die zelf kan verklaren. Maar dat ik op doktersrecept drie maanden in een hangmat moet gaan liggen? Nee, zover gaan ze niet, helaas.

Meer over