Een gemiste kans voor de mammoet

Het moeten spannende ontmoetingen zijn geweest tussen de jagende mens uit de Steentijd en zijn prooi, de wolharige mammoet. In elk geval indrukwekkend genoeg om te inspireren tot de rotstekeningen van het dier die in grotten zijn aangetroffen....

Eric Hendriks

De wolharige mammoet, Mammuthus primigenius, zwierf tussen 120 duizend en 10 duizend jaar geleden over de koude steppen van het Euraziatisch en van het Noord-Amerikaanse continent. Aan het eind van de laatste ijstijd stierf hij daar uit. Maar op het eiland Wrangel, tweehonderd kilometer uit de Siberische kust, leefde hij nog tot vierduizend jaar geleden. Toen waren de grote piramides van Egypte al gebouwd.

De 'jonge' mammoetfossielen van Wrangel werden begin jaren negentig ontdekt en sindsdien is er flink over gediscussieerd. De schofthoogte van de dieren was slechts 1,80 meter, bijna anderhalve meter minder dan van mammoeten mag worden verwacht. Sommige experts namen daarom aan dat het hier om dwergmammoeten ging - tenslotte komt verdwerging van soorten vaker voor op eilanden en kleine mammoetjes waren elders al eerder gevonden. Anderen daarentegen stelden dat de 'kleine' dieren wijfjes waren, veel geringer van postuur dan de mannetjes, ook iets dat bij meer dieren voorkomt.

Pas vorige week werd de discussie beslecht, op de Tweede Internationale Mammoet Conferentie in Rotterdam, die de aanleiding was voor de tentoonstelling in het Natuurmuseum. De negentig deelnemende wetenschappers uit zeventien landen werden het erover eens dat de mammoeten van Wrangel geen dwergen, maar wijfjes waren.

Over een andere heikele kwestie werden ze het niet eens: de oorzaak van het uitsterven van de mammoet. Het was de mens die hem te gronde richtte, luidt één theorie. Volgens een andere was het klimaat de schuldige. Het werd warmer na de ijstijd en daardoor maaktende grazige steppen plaats voor bos, zodat de mammoet zijn voedsel kwijtraakte. Mogelijk zijn beide theorieën te combineren. Vast staat dat de mens mede verantwoordelijk was voor het verdwijnen van de mammoet uit West-Europa. In de afgelegen noordelijke gebieden kan het veranderde klimaat een doorslaggevende rol hebben gespeeld.

Op de expositie is van deze achtergronden weinig te zien. Wel is de stamboom van de mammoet er afgebeeld en zijn verspreiding. De mammoet en de olifant stammen af van dieren die op varkens leken en zo'n vijftig miljoen jaar geleden leefden. Directe voorouders van de mammoet kwamen uit Afrika en verspreidden zich van daaruit over Eurazië en Amerika. Er waren diverse soorten - evolutionair jongere en oudere - die volgens de deskundigen heel goed naast elkaar geleefd kunnen hebben.

Het grootste deel van de tentoonstelling bestaat uit reeksen mammoetbeenderen, voornamelijk opgesteld in vitrines. Het begint met een verzameling kiezen: joekels van geribbelde kauwvlakken, decimeters lang. Imposant zijn ook de hals- en lendewervels en de vele dijbeen- en andere botten afkomstig uit de mammoetpoten. Een van de kleinste van die botten, een middenhandsbeentje, is nog altijd ongeveer vijftien centimeter lang.

Voor het overgrote deel zijn de geëxposeerde beenderen in Nederland gevonden. Ze zijn op het land ontdekt of komen uit de Noordzee, waar vissers talloze mammoetfragmenten hebben opgediept. Tijdens de laatste ijstijd was de drooggevallen Noordzee-vlakte een belangrijk leefgebied voor de wolharige olifantachtige, die er twaalfduizend jaar geleden uitstierf omdat de grazige vlakten onder water liepen.

Vooral vanwege de Noordzee-vondsten is Nederland het op één na belangrijkste mammoetland ter wereld. Alleen in Rusland worden meer vondsten gedaan - completere overblijfselen dan in Nederland zijn dat vaak. Op dit moment wordt op het Siberische schiereiland Tajmyr zelfs een compleet mammoetfossiel met omliggende bodem uit de permanent bevroren grond gezaagd, een internationaal project.

Het Natuurmuseum Rotterdam is bij dit project betrokken, maar op de expositie is daar weinig van te merken. De kleine tentoonstelling - ruim één zaal - spreekt sowieso weinig tot de verbeelding. Dat is met een onderwerp als dit in een belangrijk mammoetland als Nederland een gemiste kans.

Meer over